و ان شاء اللّه تحقيق اين مطلب در طى اخبار مرويه در طينت عليين و سجين به بيان ابسط و تقرير اوفى و اتم خواهد آمد . اين است حاصل قول حكماى اشراق در كيفيت آفرينش ، و اللّه اعلم .
نور هفدهم در بيان اخبارى كه از جناب حضرت خاتم الأنبيا و اوصياى او عليهم السّلام به خصوص « أوّل ما خلق اللّه » وارد شده است
روايت شده است از جناب ختمى مآب صلّى اللّه عليه و آله به طرق متعدده كه « أوّل ما خلق اللّه العقل ، فقال له : أدبر فأدبر ، و قال : أقبل فأقبل ؛ فقال : بك أعاقب و بك أثيب » ؛ « 1 » حاصل [ معنا ] « 2 » آنكه اوّل چيزى كه خلق كرد خداى تعالى عقل بود . پس فرمود كه پشت كن به من ، پس پشت كرد . و فرمود : رو آور به من ، پس رو آورد به حق . و عكس اين در خلقت جهل وارد شده است كه پشت به حق كرده ، رو نياورد و تمرّد نمود .
مراد از ادبار عقل ، تنزل اوست به عالم طبيعت . و
ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ
« 3 » [ را ] « 4 » اشاره به اين است . و مقصود از اقبال او ، توجه اوست از عالم كثرت به عالم وحدت .
اوّل را سفر از حق به خلق ، و ثانى را سفر از خلق به حق گويند . آن يك را قوس نزول ، و اين [ يك ] « 5 » را قوس صعود شمردند . و جهل در حضيض هاويهء طبعيت « 6 » مانده ، رو به ترقّى ننهاد .
هامش
( 1 ) . سعد السعود ، ص 202 : « أوّل ما خلق اللّه العقل ، فقال له أقبل فأقبل ، و قال له ادبر فأدبر ؛ فقال : بك اثيب و بك اعاقب ، و بك آمر و بك انهى » .
( 2 ) . ب : ندارد .
( 3 ) . تين ( 95 ) آيهء 5 .
( 4 ) . ب : ندارد .
( 5 ) . ب : ندارد .
( 6 ) . الف : صبيعت .