هر يك خواص و منافع و آثار عديده هست كه
لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ
. « 1 »
و بعد از آن ، انواع حيوانات است ، كه علاوه بر نفس نباتى ، نفس حيوانى ، كه عبارت از حركت به اراده و احساس است ، دارند . و احساسى كه از لوازم حيوان است ، سمع و بصر و ذوق و شامه و لامسه است در ظاهر ، و حس مشترك و خيال و واهمه و حافظه و مصوره است در باطن غير انسان ، كه جامع اين قوى است با نفس ناطقه قدسيه ، كه ان شاء اللّه تعالى در مباحث آتيه شرح آن مذكور خواهد شد .
و هرگاه به علم تشريح نگاه كنى و مطلع شوى بر كيفيت آفرينش ايزد تعالى ابدان حيوانات و انسان را ، از رگها و شرايين و اعصاب و امعا و احشا و اعضا و جوارح و صورتهاى زيبا ، كه چون شمع تجلى رو برافروخته ، و قامتهاى رعنا كه چون نهال طوبى قد برافراخته ، لمؤلفه الدليل :
چه روىها كه برافروخته است در كشمير * چه سروها كه برافراخته است در كشمر
بىاختيار به زبان حال و قال گويى :
فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ
« 2 » و
إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ
. « 3 »
گرش ببينى و دست از ترنج بشناسى * روا بود كه ملامت كنى زليخا را
« 4 »
أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ
« 5 » [ ش ] : « 6 »
محقق همان بيند اندر ابل * كه سعدى ز خوبان « 7 » چين و چگل « 8 »
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) آيهء 59 .
( 2 ) . مؤمنون ( 23 ) آيهء 14 .
( 3 ) . يوسف ( 12 ) آيهء 31 .
( 4 ) . كليات سعدى ، غزليات ، ص 535 .
( 5 ) . غاشية ( 88 ) آيهء 17 .
( 6 ) . الف : ندارد .
( 7 ) . مصدر : كه در خوبرويان .
( 8 ) . كليات سعدى ، بوستان ، باب هفتم ، ص 365 .