پذيرش نظريهء فيضان سرباز زد و به مفهوم افلاطونى « حق » گرويد « 1 » .
در مكتب فلسفى حاجى ، بسيار شاگردانى كسب فيض كردهاند ، كه گرچه برخى در ميانهء راه از حركت بازايستادهاند ، ولى نزديك به هزار نفر محصل - آن گونه كه براون مدعى است - در محضر او فارغ التحصيل گرديدهاند « 2 » .
در ميان شاگردان حاجى سبزوارى هستند نخبگانى كه نه تنها سمت شاگردى او را داشته ، كه افزون بر آن ، با برخوردارى از نبوغ ذاتى خود توانستهاند سهمى بزرگ و تأثيرى به يادماندنى بر روند شكوفايى و اعتلاى مكتب فلسفى حكيم سبزوارى داشته باشند .
ملّا اسماعيل اسفراينى ، معروف به عارف بجنوردى ، از جملهء نادر افرادى است كه در عصر خود توانسته است با ملازمت و مكاتبات نسبتا گسترده و جامع با حاجى سبزوارى ، چنين نقشى را ايفا كند .
خاندان عارف « 3 »
از تحقيقاتى كه دربارهء اسفراين ( موطن عارف ) و دانشمندان آن سرزمين ، توسط برخى از محققان صورت پذيرفته است ، چنين بر مىآيد كه بين سالهاى 1222 و 1220 قمرى در عهد قاجار و مقارن با سلطنت فتح على شاه ، دو تن از ملّاهاى وجهآباد شهريارى « 4 » به نامهاى ملّا قربان على و ملّا صفر على به اسفراين آمده ، نخست در روستاى أتيمز (
ATYMAZ
) « 5 » رحل اقامت مىافكنند . ملّا صفر على براى سكونت دائمى خود ، روستاى سرخ قلعه « سرخ چشمه » در درهء اردغان بيدواز را انتخاب كرده ، و ملّا قربان على ساكن روستاى روئين مىشود .
هامش
( 1 ) . بنياد حكمت سبزوارى ، ص 48 .
( 2 ) . همان ، ص 43 .
( 3 ) . آنچه در معرفى خاندان و زندگىنامه عارف ، در اين مقدمه آمده ، از افاضات استاد ارجمند جناب آقاى احمد شاهد است . بر خود لازم مىدانم از ايشان سپاسگزار باشم ؛ محقّق .
( 4 ) . منطقه كنونى شهريار و رى .
( 5 ) . در زبان تركى به معناى گوشت نخور .