قدرت مطلقه بر وجود من تابيده ؛ و لكن از حيثيت ماهيت و امكان فعل ، مسلوب است از او . و همچنين ساير كمالات كه بر مراتب وجودات تابيده است ، راجع است به سوى ذات واحد و صفات واحد . [ ش ] : « 1 »
عباراتنا شتّى و حسنك واحد * و كلّ إلى ذاك الجمال يشير
« 2 » و اين است توحيد صفات و توحيد افعال كه اشاره شد . و اين است تحقيق امر بين الأمرين كه صادق آل محمد صلّى اللّه عليه و آله فرمودهاند . و اين است توحيد خالص كه نفى مىكند شرك تفويض را كه جناب رسول صلّى اللّه عليه و آله فرمودند [ كه ] « 3 » « القدرية مجوس هذه الأمّة » « 4 » كه قدرت مستقل در خود ديدهاند و عزل دانستهاند قدرت حق را . از احاطهء به همه چيز ، و نفى مىكند جبر را كه برمىدارد تكليف و ثواب و عقاب را و انكار بديهى لازم آمدن از ثمرات آن طريقه است .
بدان كه در اين مقام ، هم اشاعره خطا كردهاند « 5 » كه به جبر قائل شدند ، و هم معتزله [ كه ] به تفويض افتادهاند . و اصل خطا در مسألهء ديگر است كه حقيقت وجود ممكن را نفهميدهاند و آن را وجود مستقل دانستهاند و بينونت عزلى بين وجود حق و خلق قائل شدهاند . بنابراين ، هرگاه وجود مباين ، واگذارد امر را به وجود مباين ديگر ، آن را تفويض گويند . و هرگاه قسر او حكما او را وادارد بر كار ، اين را جبر خوانند .
پس بايد در مسألهء توحيد حقيقى ، كه ادراك آن از موى باريكتر است ، اجتهاد كرد و كوشش نمود تا مذهب ائمهء هدى عليهم السّلام واضح و لايح گردد كه نفى جبر و تفويض است . و پس از دانستن آن مسأله ، خلاص مىشوى از زحمت استدلال و گرفتارى قيل
هامش
( 1 ) . الف : ندارد .
( 2 ) . العلية ، ص 135 ؛ مجالس المؤمنين ، ج 2 ، ص 42 .
( 3 ) . الف : ندارد .
( 4 ) . جامع الاخبار ، ص 161 : « قال النبي صلّى اللّه عليه و آله : « القدرية مجوس هذه الأمّة ، خصماء الرحمن ، و شهداء الزور . فقال صلّى اللّه عليه و آله : نادى مناد يوم القيامة : أين القدرية ، خصماء اللّه ، و شهداء إبليس ؟ فيقول : طائفة من أمّتي يخرج من أفواههم دخان أسود » . همچنين ر . ك :
توحيد ، ص 382 ، ش 29 .
( 5 ) . ب : كردند .