نور نهم در [ بيان ] « 1 » تفصيل مراتب علم واجب تعالى ، و معناى قضا و قدر [ و تحقيق حقيقت ]
« 2 » بدان كه ذات واجب تعالى ، علم است به حقيقت ساير اشيا ؛ چنانچه ظاهر شد . و اين را علم عنايى گويند ؛ زيرا كه اين علم موجب عنايت وجود است بر موجودات . و تغيير و تبديل و تقديم و تأخير در اين علم نيست . و بعد از آن ، علم اشراقى است ، كه [ عبارت ] « 3 » از عالم امر و رحمت واسعه و فيض منبسط [ است ] « 4 » كه محيط است بر اوّل و آخر موجودات ، بعد از مرتبهء ذات احديت . و اين يك هم قابل تغيير نيست .
و پس از آن ، عقل كل است ، كه علت است از براى ساير وجودات امكانى . و علم به او علم است [ به ما تحت ] « 5 » او به علم تفصيلى در عين اجمال ؛ چنانچه در علم ذاتى دانسته شد . و اين را قلم اعلى گويند ؛ از جهت [ آنكه ] افاضهء صور موجودات از او است . و اين يك هم قابل تغيير نيست . و مراتب عقول طوليه و عرضيه به همين نهج علماند به ما تحت خود .
و پس از مقام عقل ، علوم نفوس كليه و جزئيه است ، كه تعلق دارند به اجرام علويه و مدبرند در عالم كون و فساد ؛ كما قال اللّه تعالى :
فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً
. « 6 » و علم نفوس افاضه مىشود از عقول مجرده ، و منتقش مىشود در آنها . پس آنها به منزلهء الواح خواهند بود از براى اقلام عقليه . و اين مرتبهء علم را علم لوح محفوظ خوانند ، آن هم محفوظ است از تغيير و تبديل . و « جفّ القلم بما هو كائن » « 7 » اشاره به اين است .
هامش
( 1 ) . الف : ندارد .
( 2 ) . الف : ندارد .
( 3 ) . ب : عبارتست .
( 4 ) . ب : ندارد .
( 5 ) . الف : با تحت .
( 6 ) . نازعات ( 79 ) آيهء 5 .
( 7 ) . توحيد ، ص 340 ، ش 10 : « سبق العلم و جفّ القلم و تمّ القضاء بتحقيق الكتاب ، و تصديق الرسالة ، و السعادة من اللّه ، و الشقاوة من اللّه عزّ و جلّ » . همچنين ر . ك : تفسير قمى ، ج 2 ، ص 210 .