و مردود است به سوى شما ، و شايد مورچهء كوچك گمان كند كه از براى خداى تعالى دو شاخ است ؛ چرا كه شاخ خود را كمال خود مىداند . « سبحان من تحيّر في ذاته العقول » . « 1 »
نور دويم در بيان توحيد و وحدت ذات و صفات و افعال او تعالى
اوّل مقام احديت ذات و صفات است كه
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
. « 2 » و آن عبارت از نفى تركيب است در خارج و ذهن ، از ذات و صفات جناب احديت ؛ زيرا كه تركيب خارجى ، مانند دست و پا و صورت و ماده داشتن ، مقتضى تأخر شىء است از اجزا در خارج . و تركيب عقل ، مانند جنس و فصل داشتن ، أيضا منشأ تأخر شىء است بذاته از اجزاى خود در متن واقع و حاق نفس الأمر . و ديگر آنكه منشأ حصول ماهيت و تحديد است در ذات شىء ، و هيچ يك از اينها قابل واجب الوجود بودن نيستند ، به علت نقص و احتياج و تأخر .
دوم « 3 » مقام واحديت است ، و آن را سه مقام است :
مقام اوّل ، واحديت در ذات حضرت حق است . قال اللّه [ تعالى ] : « 4 »
إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ
. « 5 » متكلمين اثبات اين مقام نمودهاند به دليل تمانع ، كه در قرآن مجيد وارد است كه
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
. « 6 » و حاصل آن اين است كه هرگاه فرض شود
هامش
( 1 ) . اين مضمون به شكلهاى گوناگون وارد شده است ؛ نظير : « تحيرت عقولهم عن بلوغ علم جلالها » ، « تحيرت الأوهام عن إحاطة ذكر أزليته » ، « فسبحان الّذي بهر العقول عن وصف خلقه » . ر . ك : مصباح المتهجد ، ص 31 ؛ عيون اخبار الرضا عليه السّلام ، ج 1 ، ص 121 و شرح نهج البلاغه ، 9 ، ص 275 .
( 2 ) . توحيد ، ص 1 .
( 3 ) . ب : دويم .
( 4 ) . ب : ندارد .
( 5 ) . نساء ( 4 ) آيهء 171 .
( 6 ) . انبياء ( 21 ) آيهء 22 .