دانيم يا نه ؟ اكر جنين بوذ وجود و عدم صفات متساوى بوذ و اكر نه ذاتى بوذ ناقص به غير تامّ و كامل كشته و هذا ظاهر الفساد بوجهى كه موجب ازالت شبهات كردذ بيان فرمايذ تا مزيد حشمت و منزلت توانذ بوذ .
كوئيم و باللّه التّوفيق : ذات بارى تعالى مع قطع النظر عن الصّفات تصوّرى محال بوذ ، جه مبرهن كه فيض بىفيّاض و فيّاض بىفيض نتوانذ بوذ . و هر جند از مثال محسوسات كه جهت معقولات كويند . جنانجه حق آن باشذ بفهم هر كس نرسذ و بعضى بر وجهى ديكر حمل كنند اكر بموجبى كه حق تعالى فرموذه كه :
« إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها »
« 1 » . و نيز فرموذه :
« وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ »
« 2 » .
جهت مثال كوئيم كه انسان بىصفات و صفات انسان بىانسان متصوّر نيست ، بلكه هيج جيز از حيوانات و نباتات و معادن بىصفات و صفات هر جيزى بىآن جيز متصوّر نبوذ .
و جون مقرّر است كه صفت تابع موصوف و معلول تابع علّت و صادر تابع مصدر توانذ بوذ ، همه آفرينشها شبه آن ذات و صفات توانذ بوذ ، و تابع آن و هر جه از آن جمله اشرف بوذ وسائط آن كمتر به حضرت او نزديكتر و عظيم القدرتر توانذ بوذ . و جون بنى آدم به حكم :
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ »
« 3 » شريف و عظيم است و نبى عليه الصلاة و السّلم خبر بازداذه و فرموذه كه : « خلق اللّه آدم على صورة الرّحمن » و بروايت ديكر « على صورته » . و بنزد حكما مقرّر آنكه كاهى استدلال كنند از معلول بعلّت و كاهى از علت بمعلول ، و اكثر آن باشذ كه استدلال از معلول به علت كنند جه هر كسرا مرتبه بذان نرسذ كه از علّت استدلال بمعلول كنذ . جه مثلى مشهور است كه نردبان ، پايه پايه باشذ ، و مقرّر آنكه پايه پايه از زير نردبان بر بالا روند ، از نردبان فرو نتوان آمذن مكر كسانى كه ايشان را بعلم كسى احتياجى نبوذ . و از علم بذيهى ايشان را حظّى تمام باشذ و آن مرتبهء انبيا باشذ .
و آن قابل اشدّ و اضعف توانذ بوذ تا به جائى رسذ كه قطعا بعلم كسى [ 26 ] محتاج نبوذ كه آن مرتبه خاتميّت است .
لا جرم خاتم النبيّين عليه من الصّلوات افضلها و من التّحيات اكملها امّى بوذه و بعلم مكتسبى احتياج نداشته و ديكر انبيا را بكم و بيش بعلم مكتسبى احتياج بوذه و جماعتى ديكر كه از مرتبهء نبوّت فروتر باشند ، همه محتاج باشند بعلم مكتسبى . و استدلال از
هامش
( 1 ) - البقرة ( 2 ) : 26
( 2 ) - الذاريات ( 51 ) : 21
( 3 ) - بنى اسرائيل ( 17 ) : 70