كوئيم بموجبى كه ياذ كرده شذ كه هر كناهى را عقوبتى مانند آن باشذ . درين موضع جهت مانند آن دوزخيان را عقوبت آن خفيفتر نهاذه . سبب آنكه كناه ايشان خفيفتر است ، جه ميفرمايذ :
« انْطَلِقُوا إِلى ما كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ »
« 1 » ، يعنى باور نمىداشتند . و از جمله عذابهاء دوزخيان يكى ظلمات و تاريكى است ، و يكى سوختن و حرارت . ميفرمايذ كه ايشان را در آن تاريكى كه يكباركى ظلمات باشذ برند :
« إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ لا ظَلِيلٍ »
« 2 » . و سايه انواع است ، نه هر سايه ظلمات باشذ . جنانجه مىبينيم كه سايه شخصى كه در آفتاب ايستاذه باشذ ، تاريكى آن اندك باشذ و سايه كه بواسطهء ابر باشذ ، زيادت از آن و سايهء شب زياده از آن ، لكن در شب زيادت از آن كم و بيش جيزى توان ديذن .
جنانج اكر به راه روند ، جاهها و آبها و مواضع خطرناك كه جون در آن افتند در عذاب افتند توان ديذن و فهم كرد ، لكن اكر در شب ابر باشذ ، ظلّى ديكر بر آن افزوذه شذه باشذ كه آن ظل جهارمين بوذ . و اكر با آن بهم ميغ بوذ ، ظلّى ديكر همجنين با آن اضافت شذه باشذ كه هر كس كه جائى روذ ، جاه و آب و هيج جيز [ 19 ] از همديگر باز نتوان . و بذان سبب بهر جا كه روند و حركت كنند در مواضع افتند و هر بلائى كه آيذ دفع آن نتوان كردن ، و آن جسم را لذّتى و فائده نبوذ . درين موضع زيادت از سه ظلّ عذاب نفرموذه و ظلمات را بكلّى از آن وضع فرموذه . و دليل برين معنى آنكه فرموذه :
« لا ظَلِيلٍ وَ لا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ
. و مغنى آتش و سوختن آن همان قدر بوذه باشذ كه از آن مستغنى نبوذه باشذ ، « يغنى » سوختن مائى بوذه باشذ تا از دائره خلود و دوزخ خارج نيفتاذه باشذ . و مصدّق اين تقرير حديث نبوى است كه فرموذه : « ولدت فى زمن الملك العادل انوشيروان فكان فى رجله مداسّ من النّار » . و جون با وجود كفر عادل بوذه ، عذابهاء بسيار ازو مرتفع كشته ، لكن جون از كفر خارج نبوذه ، از دوزخ نيز خارج نبوذه و عذاب ازو همان قدر بوذه كه آتش بباى او رسيذه . اكنون « لا يغنى من » هم اين احتمال دارذ . و هم آنكه بعضى از ابدان ديكر او بذان مخصوص بوذ و هم آنكه همواره حرارت بمجموع ابدان او رسذ ، جه بر آن وجه كه از آن در عذاب بوذ ، لكن تمام سوخته نكردذ و آن بحسب كناه هر يك توانذ بوذ ، جه آن قابل اشدّ و اضعف است .
هامش
( 1 ) - المرسلات ( 77 ) : 29
( 2 ) - ايضا : 30 - 31