هم در دنيا و هم در عقبى صادرات بطريق فيض ازو صادر كردذ ، تا باذشاهى حقيقى او محقق باشذ . و شرح و بيان آن برين وجه كه ياذ كرده ميشوذ . امّا در دنيا برين وجه است كه مشاهد و محسوس است به فيضى . هر كس فهم و ادراك نكنند . جه بسيار جيزهاء ديكر از حقّ تعالى فايض و صادر كردذ كه عقل و وهم هيج بنى آدم بذان نرسذ . و مالاكلام جنين بايذ تا صادرات او تعالى و تقدّس نامتناهى بوذه باشذ . امّا صادرات كه بطريق فيض در عقبى واقع كردذ ، آن باشذ كه در آن وقت تمامت خلايق كه بادوار و ازمان مختلفه در وجود آمذه و مرده باشند . و در آن وقت زنده شذه تمامت را حساب كردن و جون حساب ايشان عظيم متفاوت باشذ و خلاص ايشان از دوزخ هم متفاوت و عدد ايشان عظيم بسيار بوذ . لا شك حساب ايشان نيز عظيم بسيار بوذ و مختلف و مدّتهاء بسيار بايذ تا كسانى كه خلاص ايشان از دوزخ ممكن باشذ ، از آن خلاص يابند .
ديكر بموجبى كه اين ضعيف مبرهن كردانيذه كه بعد از مفارقت بدن بهشتيان را كمال متصوّر است و دوزخيان مشرك كافر ظالم را به عكس آن همواره نقصان و دركات نازلتر الى ما لا يتناهى ، جه خلود عبارت از آن توانذ بوذ . و اكر كسى خواهذ كه بدانذ كه كمال در عقبى جكونه متصوّر بوذ ، شرح آن بسيارست . و ما در رسالهء معراج نبى عليه الصّلاة و السّلم ، كه در كتاب توضيحات از مصنّفات اين ضعيف مدرج است ، شرح داذهايم ، از آنجا مطالعه بايذ كردن ، تا آن احوال با فوايد ديكر از آنجا معلوم شوذ ، حاليا از آن معنى مختصرى جهت نموذار بازمينمايذ .
و آن آنست كه به حكم آيت :
« وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها »
« 1 » همه را كذر بر دوزخ است و خلاص از آن عظيم متفاوت . جنانجه بعضى باندك زمانى خلاص يابند و بعضى بزمانهاء بسيار . و جون جنين باشذ درجه و كمالى بالاتر از آن جكونه متصوّر بوذ كه كسى را از دوزخ ببهشت برند ؟ و حال دوزخيان كه در آن مؤيّد خواهند بوذن ، به عكس آن بايذ كه باشذ ، تا ضدّ و نقيض بهشتيان توانند بوذ . و بايذ كه هر دم ايشان را دركهء زيادت بوذ و مستعدّ كردند تا خلود در آن متصوّر بوذ . و خلود بذين وجه تصوّر بايذ كردن تا اشكالات كه كفتهاند واقع نكردذ . و بذين تقرير حقّ تعالى لا يزال بذان مشغول باشذ ، جه آن مراتب بىحدّ و تناهى است . و آيت :
« كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ »
« 2 » درين صورت ظاهرتر
هامش
( 1 ) - مريم ( 19 ) : 71
( 2 ) - الرّحمن ( 55 ) : 29