و همجنين در روذخانها و كهريزها و جشمها و مواضع بلّت به نسبت حال هر يك همين معانى به قدر باشذ ، و عدد اقسام آن و ذكر تفاوت اوصاف و احوال آن زيادت از آنست كه شرح توان داذ . و هر يك را به نسبت بزركى و كوجكى از درياء محيط و اوصاف و احوال آن دورى و نزديكى باشذ ، تا بحدّى كه شبنم را به غير از بلّتى كه دارذ ، به دريا هيج نسبت نتوان كرد . و جون اكثر مردم حال عظمت درياء محيط ، و كيفيّت انفصال درياها و روذخانها و ديكر اجزاء آن ازو ، با وجود آنكه از جمله اجسام سفلى و محسوسات است ، و همواره در آن بحسب هر حالتى به قدر مدخل دارند . سبب آنكه تمامى آن را مشاهده نكردهاند ، يا در آن تفكّر و تأمّل ننموذه ، كه كيفيّت انفصال اجزاء آن ، از آن بر جه وجه است ؟
لا جرم جنانكه حقيقت آنست معلوم ندارند بر حال عظمت عقل اوّل كه مبدأ جمله عقول است . و كيفيّت صدور عقول نامحصور ازو جكونه فهم توانند كرد ؟ جه بموجبى كه ياذ كرده شذ ، مراتب عقول و مجرّدات و مراتب ارواح زيادت از آنست كه در حصر كنجذ ، و اشخاص انسانى نيز بيرون از حدّ و احصا و قياس ، و هر يك از افراد ارواح و اشخاص انسانى بقسطى معيّن از عقل ، محتاج .
جنانكه در احاديث آمذه است كه : « وصف رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلّم عظم العرش و قال .
قالت الملائكة : يا ربّ ! هل خلقت شيا اعظم من العرش .
قال : نعم ، العقل .
قالوا : و ما بلغ من قدره .
قال : [ 243 ] هيهات ! لا يحاط بقدره هل لكم علم بعدد الرّمل ؟ قالوا : لا .
قال : فانّى خلقت العقل اصنافا شتّى كعدد الرّمل فمن النّاس من اعطى حبّة و منهم من اعطى حبّتين و منهم ثلث حبّات و اربعا و منهم من اعطى فرقا و منهم من اعطى وسقا و منهم اكثر من ذلك ! » .
و ما جهت تفهيم بر سبيل تمثيل ، جنانكه جهت علم نيز كفته شذ ، و غرض تقريب ايشان است به همديكر . مىكوئيم كه :
آن عقل اوّل بمنزلت درياء محيط است .
و عقول انبيا كه ازو صادر شذه بمنزلت درياء بزرك .
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 476
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤٧٦