هر طايفه ، كه بحقايق و دقايق فنون علوم خويش رسيذه باشند ، و در آن ماهر و مصنّف كشته ، خصوصا حكماء اولو الالباب اسلام و راسخان در علم آن را تصديق كنند . جه ما را سخن با ايشانست ، بر حسب معتقد خويش از كتبى كه بايشان منسوب باشذ ، و علومى كه آموخته باشند ، مناسب آن سخن استشهادات ايراد كنند ، و جمله موافق و مطابق آن باشذ . بذان سبب درين رساله دلايل منقول از قرآن مجيد و احاديث نبوى خواهيم آورد ، و از ديكر كتب آسمانى و معتقد اهل هر ملّتى و طريقه ، همجنين و براهين معقول نيز بر شيوهء حكما به قدر تقرير خواهذ رفت ، تا همكنان مصدّق دارند و بر آن زيادت انكارى نتوانند كرد .
و تمامت خلق ، جنانكه به ظاهر ، بنده و مطيع باذشاه اسلام خلّد ملكهانذ . از روى معنى جمله مريد و معتقد و بندهء سخن او باشند و هركجا كه دليل منقول يا معقول ايراد كنيم ، تا مثالى و نظيرى جهت زيادت توضيح و بيان معانى كه بذان تعلّق داشته باشذ ، و ببسطى تمام تقرير خواهيم كرد ، تا در ضمن آن بحث ، فوايد نيز ذكر كرده باشيم . و هر جند اين مباحث كه از هر نوع مىروذ بغايت مطوّل است و مسائل بسيار ، لكن جمله با يكديگر اتّصال و ارتباط تمام دارند . بذان سبب اين رساله را مبوّب و مفصّل نمىنويسيم . و مجموع سخن از ابتدا تا انتها بر يك و تيره مىرانيم . و اللّه الموفّق .
[ 220 ] امّا تحقيق آنكه علم شريفتر باشذ يا عقل ؟
مىكوئيم كه : تحقيق بحث در احوال هر جيزى ، و بيان اقسام و كيفيّات آن موقوف باشذ بر معرفت ماهيّت و حقيقت آن جيز . بس واجب باشذ كه بيشتر در تعريف علم و عقل شروغ روذ .
و جون تمامت محقّقان حكما و علما متّفقاند بر آنكه تعريف حقيقى هر ماهيّتى بغايت متعذّر است ، بلك بعضى ازيشان آن را از قبيل محالات نهاذهاند و كفته كه : غاية ما فى الباب آن باشذ كه هر ماهيّتى كه آن را تعريف كنند ، از ديكر مشاركات آن كه معلوم باشذ متميّز كردذ .
به حكم اين مقدّمه در تعريف عقل و علم كه مبحث ماست ، بر آنجه بزركان حكما و علما در آن باب كفته مزيدى نتوانذ بوذ . بذان سبب اقوال ايشان در آن معنى ، بموجبى كه
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 427
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤٢٧