و آن شخص جاهل غافل از آن همه شرح مطوّل و تقرير و بيان روشن ، تمامت احوال آن حيوانات محسوس كما ينبغى ندانذ ، و فهم نكند ، بل بعضى از آن و با وجود آنكه آن بعض را بكلفت و مشقّت بسيار از آن شرح و بيان بسيار معلوم كرده باشذ ، منكر ديكر اوصاف نتوانذ شذن . و اكر در بعضى از آن تردّد داشته باشذ ، و اتّفاق افتذ كه بعد از آن شرح و بيان كه نوشته باشند و او زحمت كشيذه و آموخته ، جون آن حيوان را بينند محقّق دانذ كه آن همه شرح و تفصيل راست بوذه ، و مبالغه نرفته ، بلكه بسيار از آن هنوز در كتابت نيامذه .
و مانند اين قضيّه و امثله بسيار بسيارست . و كس منكر آن نتوانذ شذ . و جون مىشايذ كه جنين باشذ ، و واقع است و مىبينند كه در شرح بيل كه حيوانى محسوس است بدين همه شرح و بيان احتياج دارذ . اكر در باب امورى جند نامحسوس از جمله علويّات شريفه كسانى ، كه بر احوال آن واقف و مطّلع باشند ، سخنى جند بكويند ، جرا بايذ كه جاهل غافل ، آن معنى را عجيب دانذ ، و منكر آن كردذ ؟
و بذين تقرير اكر او را هيجكونه استعدادى باشذ ، متنبّه كردذ . و بآموختن آن مشغول شوذ تا حقّ تعالى او را از قيد و ظلمت جهل كه دوزخ معنوى است ، خلاص دهذ و ببهشت جاوذانهء تحقيق و عرفان رسانذ . و ما ذلك على اللّه بعزيز .
و شكّ نيست كه هر كس خواهذ كه معانى دقيق بفهم مردم رسانذ ، او را از امثال جليل و حقير و سخنان متين و ركيك كفتن جاره نباشذ تا باشذ ، كه هر كس به قدر استعداد و مرتبهء خوذ از مناسبت آن امثال جيزى بدانذ . و جون در قرآن مجيد آيات بسيار بر سبيل تمثيل آمذه است ، جنانكه مىفرمايذ :
« يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ »
« 1 » . و ديكر كه :
« إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا »
« 2 » . و ديكر كه :
« وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ »
« 3 » .
هامش
( 1 ) - الحج ( 22 ) : 73
( 2 ) - البقرة ( 2 ) : 26
( 3 ) - ابراهيم ( 14 ) : 25