جهل نيست . و نادان را انواع غلط و غفلت بسيار است ، و آن كسان نيز كه در بعضى علوم كه در آن ماهر باشند ، غلط كمتر كنند . ممكن كه در علمى ديكر كه در آن ماهر نباشند يا ندانند ، و بر آن واقف نباشند ، غلط كنند ، و از غلط خوذ غافل باشند .
مانند آنكه بيش اكثر عقلا و دانايان واضح است كه : حركت ذاتى آفتاب و ماه و ديكر كواكب از جانب مغربست بمشرق ، و حركت شبانروزى عرضى ايشان بخلاف آن از مشرق به مغرب . و با وجود آنكه همواره خلايق بآفتاب و ماه و كواكب نظر مىكنند ، و هر يك در آن به قدر فكرى كنند . و ايشان را مشاهده و عيانست ، از آن حركات ذاتى ايشان غافل باشند . و جنان بندارند كه حركات ذاتى ايشان نه از مغرب بمشرقست .
و معاينه مىبينند كه ماه بوقت هلال نماز شام در مغرب مىباشذ ، و هر نماز شامى قدرى بازبس مىافتذ ، تا بوقت بدرى ، همان وقت نماز شام ، از مشرق طلوع كنذ . و بذين روشنى احوال او را بينند و متنبّه نكردند ، و ندانند آن معنى از سبب سير خاصّهء [ 218 ] اوست كه بهر ماه تقريبا يك نوبت سير فلك مىكنذ . و سبب آنكه نام سى روز ماه شذه ، اين معنى است . بذين روشنى قضيّه كه معيّن است ، جون در آن ناداناند از آن غافلاند . و نزد عموم واضح و روشن است كه هر سخن كه بكويند ، و نشانى كه از جيزى بازدهند يا آن را ديذه و دانسته باشند يا نذيده و ندانسته .
امّا آنج ديذه و دانسته باشند ، به اسمى كه يك كلمه است نام آن جيز بكويند ، در حال بر آن واقف شوند ، و احتياج بزيادت شرح و بيان نباشذ .
امّا آنجه نديذه و ندانسته باشند ، يا علويّات باشذ يا سفليّات . امّا سفليّات :
آنجه اجسامى باشذ ، ديذن و دانستن آن آسانتر توانذ بوذ . جه مرئى و محسوس است ، و عقل و علم از علويّات نامحسوساند . و اكر از جمله سفليّات ، مثلا : بيل و كركدن و رخ ، و ديكر حيوانات غريب ، كه آن شخص معارض جاهل ، آن را نديذه باشذ كسى خواهذ كه جهت تفهيم و تعليم او ، شرح و وصف اعضا و مناسبت و احوال آن كما ينبغى تقرير كنذ ، و آن را در كتابت آرذ ببسيار ، بسيار زيادت از آن باشذ كه ما جهت عقل و علم خواهيم كفت . و مع هذا شرح و بيان كه جهت آن حيوانات نويسند ، با وجود تطويل در آن هر جه نوشته باشند همه دربايست باشند و درست باشذ . و هنوز مجال تقرير داشته باشذ .
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 423
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤٢٣