آن جيز توانذ بوذ . و عوام النّاس را در مقدار زمان جزويّات تصرّف توانذ بوذ . و در كليّات كمتر باشذ . و خواص ايشان كه عقلا و علما و حكمااند ، ايشان را در بعضى كليّات هر يك را بحسب مراتب الاعلى فالأعلى و الادنى فالادنى ، در آن تقادير زمان ، كليّات شروع و وقوف باشذ . مانند اصحاب علم هيأت كه بر اوضاع افلاك و تأثيرات آن و مقدار سير هر كوكبى و طبيعت آن واقف باشند . و بموجبى كه حقّ تعالى ، احوال هر يك مقدّر فرموذه ، و برهان قاطع بيش ايشان روشن و واضح . و قطعا در آن تفاوت و زيادت و نقصان متصوّر نباشذ . و مانند آن مقدورات كه مطلقا ايشان ادراك آن توانند كردن بسيارست ، لكن آنجه ادراك آن نتوانند كردن اضعاف اضاف آن باشذ ، بعضى بسبب كثرت زمان و بعضى بسبب اسباب خارجى ، و مصدّق اين معانى آيت :
« وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا »
« 1 » .
و حقيقت آنكه هيج بىمقدار نتوانذ بوذ ، لكن مقادير آن بهر جه حقّ تعالى مقدّر فرموذه ، در علم او معلوم و كاين و مقدّر بوذه باشذ . و جون مقادير بعضى اشيا كه حقّ تعالى بعضى انسان را بذان وقوف داذه بسيارست . بذان قياس مقرّر و معيّن مىكردذ و دلالت مىكنذ بر آنجه در تمامت جيزهاء ديكر موجودست ، و حقّ تعالى آفريذه هر يك را بر همان موجب مقدارى معيّن فرموذه باشذ ، و آن مقادير را حقّ تعالى دانذ و بس . و مصدّق اين معنى آيت :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » .
« 2 » .
و آنجه فرموذه كه : « لكلّ اجل مسمى » ، اجل هر يك مقدار و زمان اوست . و در باب مقدار و اجل ، رساله على حده در كتاب مفتاح التفاسير نوشتهايم . حقيقت آن از آنجا معلوم كنند . و جنانكه كفتهايم هر جند مقادير بعضى كليّات كاملان دريافتهاند .
لكن مقدار زمان كون و وجود اين عالم ، و مدت انقضاء آن ، كلّيّاتتر از آن كلّيّات است ، كه ادراك ايشان بكنه آن توانذ رسيذن . و مقدار آن در خزانه بارى تعالى توانذ بوذ كه فرموذه :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ
. و بعد از آن جنانكه حوالت بكتابت بحر مداد فرموذه . جنانكه در ما قبل شرح داذه شذ ، و از احوال اين عالم كلّىتر از وجود مطلق عالم نتوانذ بوذ . لا جرم مدّت و مقدار آن زيادت باشذ از هر جه درو و لا شك مقدار و زوال و آخر آن در علم بارى تعالى معلوم و مقدّر بوذه باشذ . و آنجه در طبيعت آدمى مركوزست .
هامش
( 1 ) - الاسراء ( 17 ) : 85
( 2 ) - الحجر ( 15 ) : 21