بار جذا بينند كه مختصرى باشذ ، و بر آن نيز واقف نباشند . و آن مقوّم كويذ كه : قيمت اين در مقابل آن همه است ، با وجود آنكه بيش ايشان عجب نمايذ . و بر آن قطعا واقف نباشند ، و بر ايشان احوال آن تمام مشكل . و هر جند آن مقوّم نيز كما ينبغى قيمت و احوال حقيقى آن نداند ، لكن جون نام او مقوّم و معتمد است ، و بر آن وقوفها دارذ او [ را ] تكذيب نكنند ، و قول او را معتبر و معوّل عليه نهند و باور دارند . و بر آن كار كنند .
و آفرينندهء اين همه علم و تقويم و تعديل و معتمد مشار اليه بارى تعالى و تقدّس است . و همه فيض است از كمال قدرت ، و آن فيض بمثابت ظلّى و بخارى باشذ كه از دريائى برخيزذ . بلك كمتر از . آنجه بخار كه از دريا برخيزذ نقصان در آن متصوّر باشذ . و در مصدر فيض او بواسطهء افاضت فيض ، نقصان محتمل و متصوّر نه .
اكنون جون از آن حزّاران و مقوّمان اين همه معانى باسباب كه تقرير رفت مقبول و مسموع است ، و بنياذ بر سخن ايشان مىنهند ، و معتبر و مقرّر مىشمرند ، و بذان عمل مىكنند ، جرا تعجّب بايذ داشتن و باور نداشت كه حقّ تعالى موازنهء كه در مثال بحر مداد جهت زمين و آسمانها كرده نه به مقدارى واقع است ؟ و در آن زيادت نقصان توانذ بوذ ؟ و جكونه شايذ كه مطلقا بنياذ برين ننهند ؟ و در آن تردّد برند كه شايذ كه جهت مبالغه فرموذه باشذ ؟ بلك مىكوئيم كه : قطعا آن ميزانى و مقدارى موازى و مساوى است . و بموجبى كه فرموذه قطعا در آن تفاوتى [ 206 ] و زيادت نقصانى نيست .
و جون بذين وجه تقرير روذ و محقّق كه :
« كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ »
« 1 » ، و آيت :
« فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ »
« 2 » ، و
« يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ »
« 3 » . و
« يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ »
« 4 » ، خواست حقّ تعالى و بنياذ مقدورات و آفرينش تعالى و تقدّس كه بر آن وجه مقدّر بوذه باشذ ، و در علم او كاين و مقدّر و معلوم بوذه كه از ابتداء آفرينش آسمانها و زمين . تا انتهاء آن ، كه آن را روز موعود مىفرمايذ ، جميع مقدورات مخلوقات كه در آسمان و در زمين واقع شوذ ، آن مقدار باشذ كه جون احوال آن هر يك ببحرى مداد بنويسند ، و آن بحر تمام و سبرى كردذ ، و نفاد بذيرذ و در موعود آن باشذ ، به حكم آيت :
« يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ
هامش
( 1 ) - الرعد ( 13 ) : 8
( 2 ) - الزمر ( 39 ) : 68
( 3 ) - الانبياء ( 21 ) : 104
( 4 ) - ابراهيم ( 14 ) : 48