« تعملون » اشارت بتمامت حوادث و متجدّدات و احوال است كه هر جه ازيشان صادر شوذ ، بيشتر در علم او « معلوم و او بذان « خبير » و واقف بوذه . اين همه معانى كه بعد از آيت :
« وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ »
« 1 » مىفرمايذ . جهت آن فرموذه تا دانند كه هر جه حقّ تعالى در آن معانى فرموذه ، نه از سر بىوقوفى و كزافست ، بلك سر دانش و وقوف تمام بر آن است . و ميزان و مقدار آن و همه اشيا بدست قدرت او . بموجبى كه اين مقدار بهر يك از آسمانها و زمين حوالت كرده ، واقع است . و مناسب و مطابق و موازى آن .
و بموجب اين آيات و اعتقاد بذان و براهين عقلى ، نشايذ كه هيج كس منكر آن شوذ . و هر جند در بيان آن هيج تقريرى ديكر احتياج نداريم ، لكن جهت زيادت توضيح و تحصيل ايمان قلبى ناقص عقلان مثالى جند بگوئيم ، جه ايمان به زبان همه دارند ، امّا بدل جز كاملان را كه بر اسرار واقف باشذ نبوذ .
و آن جنانست كه از جمله مخلوقات بارى تعالى يكى انسانست ، مىبينيم كه :
شخص هست كه صذ دينار زر راست نمىتواند كردن .
و بعضى هستند كه بعلم عقد انگشت بيك لحظه صذ هزار دينار حساب مىكنند .
و ازيشان زيادتتر آنان كه بعلم هندسه و ضرب و قسمت اضعاف آن حساب مىكنند « 2 » .
و آن به جائى رسذ كه انبارهاء غلّه را ناشمرده ضبط كنند و بدانند كه جند است .
و ازيشان زيادتتر آنكه صاحب هيأت بعلم رصد ، با آنكه در تمامت عالم سير ناكرده [ 205 ] و ناديذه و نه بيموذه و بر آسمان نرفته و نه بيموذه ، بدانذ كه مسافت و مقدار هر يك جند است ، و باز مسافت از هر يكى تا ديكرى جند است . و اين شخص بموضعى متمكّن نشسته باشذ ، و اين همه بعد و دورى بيش ذهن او قريب ، و اين مشكلات بيش او حلّ ، و علم او بذان محيط ، و بيش او مضبوط و معيّن و مقرّر ، و در صذ دينار كه بترازوى بركشند زيادت نقصان متصوّر باشذ .
و اين همه معانى كه تقرير رفت برهان قطعى محقّق ، و از آن غلط متصوّر نتوانذ بوذ .
هامش
( 1 ) - لقمان ( 31 ) : 27
( 2 ) - در اصل جملهء : « و ازيشان زيادتتر . . . اضعاف آن حساب مىكنند » مكرّر است .