گذرانيدهاند ( آباقا خان فرزند هلاكو ، 680 - 663 ، تگودار 683 - 680 ، ارغون خان 690 - 683 ، گيخاتون 694 - 690 ، غازان 703 - 694 و اولجايتو 716 - 703 ) و به راه و رسمهاى زندگى مغولان خوب آشنا شدهاند . اينكه او توانسته است در چنان روزگاران دشوار و پرادبارى بدانسان رفتار كند كه تا سنوات نزديك به پايان طبيعى حيات از مزاياى يك عمر دراز با مسئوليت و پرقدرت برخوردار بماند و در همان حال به خدماتى چنان شامخ و ماندگار و رفيع در عرصهء حيات ملى مردم خود نائل شود ، از مواهب قريحهء سرشار و درك درست از اوضاع و هم فطانت و كياست فوق العاده اوست كه در همين كتاب نمونههائى از آن به چشم مىآيد . خواجه در مقالت ششم كه « اعتذار » نام يافته است به تواضع از خود ياد مىكند و به حقيقت پاسخ ابناء زمانه را مىدهد كه :
با خودبينى خاك نيرزد نيكى * دانستن بد به خود به از صد نيكى
مىكوش بدان كه بد نگوئى كس را * گر بد باشى و بد نگوئى نيكى
و خوب پيداست كه پيش از همه « همان پادشاهان پرسوء و ظنّ اسلام » را طرف خطاب دارد كه بدانند او را از همهء تلاشهائى كه در دل است و پيرانهسر نيز از درختكارى و باغدارى و گلهپرورى و ساختمان و آبادانى ملك دست برنمىدارد رفاه عامه منظور است كه بدايع ودايع ايزد يكتايند و خدمت بدانان ، عين عبادت تلقى شده است .
6 - اطلاعات پزشكى : خواجه حرفت اجدادى را معزز مىشمرد و در اسئله و اجوبه هم به چندين كرّت حذاقت علمى خود را به نمايش مىگذارد . در هفت مسألهاى كه ملك الحكماء و الاطباء حكيم فرنگى مطرح كرده ( شمارهء 2 متن ) با اينكه بار فلسفى آنها نيز باورى دارد باز معلومات اختصاصى پزشكى خواجه داورى مىكند .
بخشى از اسئله مولانا معظم شمس الدين جوهرى سمنانى ( شماره 11 متن ) به حركات نبض متوجه است و به همين صورت « ذيل رسالهء لطايف طبى » ( شمارهء 20 متن ) است كه به « قاروره » و « مسهل » ملتفت مىشود .
از كارهائى كه به همت خواجه انجام شده ، ترجمه كتابهاى ذىقيمت طبى و از جمله « تنگسوق نامهء ايلخان » در فنون علوم ختائى است و بخشى از مطالب طبى و علمى چينى را به همراه دارد : « ولايت خطاى و چينوماچين و سولانقه و جورجه و قراخطاى و ولايت اويغور تا سرحد تركستان و از آن جانب تا سرحد هندوستان همه به كتب علمى اهل خطاى عمل مىكنند و هر چند لغت و مذاهب ايشان مختلف است . . . حكما و عقلا و