امّا آنجه در كتب مذكوره ، در باب تفسير ، اين آيت و تفسير ما قبل و ما بعد آن و وجه ارتباط آن به همديكر آوردهاند ، بذين موجب است : آيت اوّل :
« إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا خالِدِينَ فِيها لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا »
« 1 » .
[ 194 ] و جون حقّ سبحانه و تعالى در آيت ما تقدّم ، ذكر كفّار فرموذ ، در پى بىآن ذكر مؤمنان فرموذ . و معنى آنست كه : بدرستى كه آن كسانى كه بكرويذند بخذاى تعالى و رسول او و كتاب او و روز قيامت ، و عمل صالح كردند ، بوذ ايشان را بهشتهاء فردوس . نزل . و « كانت » بلفظ ماضى دلالت بر آن مىكنذ كه هنوز حقّ تعالى ايشان را نيافريذه بوذ . در علم او جلّ جلاله ، بود كه ايشان را كه عمل صالح كنند اين ثواب باشذ .
و فردوس به زبان رومى است ، و در لغات عربى آوردهاند ، و آن بستانست . بعضى كفتهاند بستانى باشذ كه بيشتر ميوهء آن انگور باشذ . و بعضى كفتهاند كه فردوس ، بستانى است كه تمامت اصناف و انواع ثمرات نباتات و هر جه بذان تمتّع و تلذّذ يابند ، در آن باشذ . و آن اطيب موضعى است در بهشت . و اوسط بهشت و اعلى .
و عباده من الصّامت روايت مىكنذ كه رسول عليه الصّلاة و السّلم فرموذ كه : « الجنّة مائة درجة ما بين كلّ درجتين كما بين السّماء و الأرض ، الفردوس اعلاها درجة منها تفجّر انهار الجنّة الأربعة . فاذا سألتموا اللّه فسلوه الفردوس » و در حديثى ديكر فرموذه كه : « فيها الآمرون بالمعروف و النّاهون عن المنكر » .
و « نزلا » بجند معنى آمذه است :
يكى بمعنى منزل ، و بذين تقدير خبر كان باشذ . و ديكر بمعنى آنجه بيش نازل آورند بر تقدير مضاف . برين معنى كه « كانت لهم ثمار جنّات الفردوس او نعيمها نزلا » .
و ديكر جمع نازل ، و برين تقدير منصوب باشذ بر حال .
« لا يبغون عنها حولا » ، يعنى نخواهند كه از آنجا با جائى ديكر تحويل كنند . و آن عبارت از جاوذانى است . و كفتهاند كه مراد آنست كه بر آن هيج مزيدى متصوّر نباشذ ، تا
هامش
( 1 ) - الكهف ( 18 ) : 108