وافر بود : « گرچه رسائل او بيشتر جنبه كلامى دارد تا فلسفى بسيارى از فصول آن حاكى از غور او در سطوح فلسفى و آشنائى او با مكتب اسلاف مخصوصا بوعلى است چنان كه از تقسيمبندى وجود در رسالهء « فى تقسيم الموجودات » به واجب و ممكن و ممكن به جوهر و عرض و جوهر به جوهر محسوس و غير محسوس الى آخر برمىآيد . همچنين او را از طبيعيات بهرهاى فراوان بود نه تنها از آنجا كه به عنوان طبيبى حاذق محتاج به آشنائى با امزجه و طبايع و اخلاط بود بلكه بدين جهت كه شوق علم او را به بررسى جوانب گوناگون فلسفه كشانيده بود » . ( مجموعه ، دكتر سيد حسين نصر ، مقام رشيد الدين فضل اللّه در تاريخ فلسفه و علوم اسلامى ، ص 324 ) . و در همين اسئله و اجوبه است كه مىبينيم در پاسخ سؤالات حكيم فرنگى كه به نظر زكى وليدى طوقان شايد ژوژ كيونيادس
George Chioniades
از اهالى تيربزوند ( ترابوزان ) باشد ، اشارت مستقيم به طبيعيات و مسائل مربوط به عناصر و طبايع و تركيبات آنها مىكند ( ر . ك .
اسئله ملك الحكماء و الاطباء حكيم فرنگى در همين كتاب ) . در سؤالهاى نوزده ( مراتب علوم : معقول و منقول ) و بيست و سه ( عقل و علم ) هم ملاحظه مىشود كه دربارهء رابطهء ميان عقل و ايمان از ديدگاههاى مختلف سخن به ميان آورده و علاقهء خود را به فحص و بحث در باب اديان تطبيقى ظاهر ساخته است .
اشارات ديگرى كه خواجه به رسالات « جبر و قدر » و « خير و شر » خود دارد و مىافزايد كه اين مباحث را در كتاب « مفتاح التفاسير » آورده ، باز دلالت بر همين معنى دارد كه وى را با آثار فلسفى و حكمى الفتى عظيم بوده و در اقتفاى به حجت الاسلام محمد غزالى و ديگر انديشمندان بزرگ سلف در مسير تاريخ تفكر اسلامى از مرتبهاى ارجمند برخوردارى يافته است .
5 - توجه به مهام ادارى و مملكتدارى : با اين كه تفكر اساسى خواجه در امور ايرانمدارى بيش از همه در اثر ذىقيمت و جاودانى « جامع التواريخ رشيدى » تبلور يافته و پس از آن در « سوانح الافكار » يا « مكتوبات » است كه به سبك سياستنامه و قابوسنامه و ذخيرة الملوك و ديگر كتب كلاسيك متقدم ، سخنان پندگونه و ارشادى خود را در باب حكمداران و نحوهء ادارهء امور كشور بيان كرده است ، باز او را به اعتبار مديرى مدبّر و سائسى دلآگاه و فرزانهاى روشن راى چنان مىيابيم كه در هر فرصتى به تربيت و تهذيب دولتمردان خشن مغولى متوجه مىورزد و به رغم اين كه مىداند و مطمئن است كه