كتاب واجد بيش از پنجاه سؤال و جواب است ، در حالى كه متن آيا صوفى كه در دسترس مرحوم سلطان القرائى بوده ، حاوى سى و چهار عنوان است .
و اما كتابى كه اينك در دسترس خوانندگان گرامى قرار مىگيرد ، فقط مشتمل بر بيست و پنج سؤال و جواب است كه متأسفانه اوراق اوّل و آخر آن هم ناقص است و پارگى و افتادگى دارد .
نكتهء مشهود ديگر بىترتيبى و بىنظمى در تركيب موضوعات اسئله و به تبع اجوبهء آنهاست كه بر اساس همان تحقيق ، از روال معينى پيروى نكرده است و به عبارت ديگر نسّاخ و كاتبان متون مقيد به اتباع از روش مشخصى نبودهاند . و فرضا شماره 36 الاسئله مذكور ( نه پرسش جمال الدين شرف شاهى ) با شمارهء 4 متن مورد استفاده سلطان القرائى همراهى دارد و شمارهء 48 آن كه اسئله حكيم فرنگى است با شمارهء 16 سلطان القرائى وفق مىدهد . در حالى كه متن فعلى ما فى الجمله سؤالات شرف شاهى مزبور را فاقد است و سؤالات حكيم فرنگى هم ، دومين فقره را در آن تشكيل مىدهد . از متن چاپى حاضر هم در چند جاى كتاب برمىآيد كه فرضا افاضل استرآباد نكاتى داشته و عنوان كردهاند ( ص 159 ) و يا مولانا معظم كمال الدين حسن بارسى ( ص 163 ) و مولانا اعظم نظام الدين عبد الملك ( ص 176 ) سؤالهائى عنوان نمودهاند كه متأسفانه در نسخهء خطى مورد استفادهء ما اثرى از آنها وجود ندارد بر همين قياس ، محققان گرامى اختلافات ديگرى را ملاحظه خواهند فرمود كه بىشك ريشه در نحوهء گردآورى سؤال و جوابها و زمان و مكان رونويسى از منابع و همچنين كاتبان آنها دارد . ولى بر روى هم و به رغم آن كه در « جامع التصانيف رشيدى » نامى از اسئله و اجوبه رشيدى برده نشده ، بديهى مىنمايد كه رشيد در جمع اصحاب مفاوضاتى داشته و خود يا ديگرى آنها را ثبت كرده است و باز در مقام پاسخگوئى به پرسشهائى كه به تبع شخصيت علمى و فرهنگى و اجتماعى و سياسى وى مطرح مىشده ، ناگزير به تبيين نظرات خويش مىپرداخته كه هم اينك در نسخ متعددى كه شناخته شده ، باقى مانده است . ( لطائف الحقائق ، صص نه و ده ) . خوانندگان گرامى با مطالعهء متن حاضر ملاحظه خواهند فرمود كه خواجه رشيد الدين فضل اللّه در مجموع بيش از هر جاى ديگرى از مصنفات متعدد خود ، در « اسئله و اجوبه رشيدى » از خويش سخن گفته و قدرت ذهن و عمق مطالعات مختلف علمى و نيز مشرب فكرى و روال عقيدتيش را به نمايش گذاشته است .
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة مقدمه 30
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
صمقدمه ٣٠