را جز وى در آن مرتبه تصوّر نتوان كرد . و اكر تصوّر كنند ، محال باشذ ، و آن مرتبهء اعلى مراتب انسانى بوذ . و آن شخص اشرف و اكمل نوع انسان ، بل خلاصهء انسان باشذ ، و برهان قائم است كه هيج جيز از مخلوقات شريفتر از انسان نيست . بس بالضّروره لازم آيذ ، كه خلاصهء نوع انسان خلاصهء مخلوقات باشذ . و معنى : « لو لاك لمّا خلقت الافلاك » كه از كلام ربّانى است ، عين اين معنى توانذ بوذ .
و جون درين بحث تأمّل كنند ، و اين دلايل را در مطالعه آرند ، معنى : « لو لاك لمّا خلقت الافلاك » غريب ننمايذ . و از آن تعجّب نكنند ، جه ثابت كردهايم كه اشرف نوع انسان كه آن محمّد مصطفى عليه الصّلاة و السّلم است ، اشرف و خلاصهء جميع مخلوقات مىباشذ ، و از مخلوقات يكى آسمانست . بس بايذ كه او اشرف باشذ ، از آسمان ، و مقصود از آفريذن آسمان او بوذه باشذ .
و آنج ديكر مخلوقات را كه مرتبهء ايشان فروذ افلاكست ، ذكر نفرموذه ، جهت آنست كه هر وقت كه افلاك كه از جمله علويّات ، و بمرتبهء اعلى از سفليات ، بل سفليات در تصرّف تدبير اوست ، از براء او آفريذه كشته باشذ ، بطريق اولى ، كه سفليات از براء وجود مبارك او آفريذه شذه باشذ .
و از تقرير دلايل و براهينى كه كفته شذ ، معلوم ميكردذ كه نبى عليه الصّلاة و السّلم ، از آموختن كلّى علوم كه به انسان مخصوص است ، مستغنى بوذه ، و بجزويّات علوم دنياوى و ما فيها جهت خاصّه خوذ هيج التفاتى نداشته ، و مصدّق اين معنى آيت :
« ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ »
« 1 » است .
و جون در معنى آيت نظر كنند ، اعجاز قرآن و غايت فصاحت معنى :
« خير الكلام ما قلّ و دلّ » معلوم شود . و حقيقت اين خبر در آن معلوم باشذ و آنج فرموذه كه
« ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ »
« 2 » .
يعنى : محمّد نيست بذر يكى از مردان شما ! هم از جمله عظمت و جلالت اوست . و مفسّران كفتهاند كه از لفظ احد آن خواسته كه : بذر هيج مردى از مردان شما نيست و
هامش
( 1 ) - الاحزاب ( 33 ) : 40
( 2 ) - ايضا