اوّل : آنكه جون خذاى تعالى آسمانها و زمين و كوهها را بيافريذ با ايشان خطاب فرموذ . و خطاب خوذ ايشان را تفهيم كرد و فرموذ كه من فريضه فرموذهام و بهشت و دوزخ آفريذه ، بهشت ثواب آن كس را كه طاعت من دارذ ، و دوزخ عقاب آن كس را كه عصيان من كنذ . آسمان و زمين و كوهها كفتند كه ما مسخّريم بر آنجه ما را آفريذه ، نه فريضه مىخواهيم و نه ثواب و نه عقاب . جه ما را كار با طاعت است نه با ثواب و عقاب . و اين معنى كه ايشان در طاعت حق تعالىاند ، در قرآن آمذه ، قال اللّه تعالى :
« فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً
ط
قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ »
« 1 » . و قال تعالى :
« وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ »
« 2 » . و قال تعالى :
« أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ »
« 3 » . الآية .
بس جون آدم را [ 158 ] بيافريذ ، آن فريضه بر وى عرضه فرموذ ، و او قبول كرد . و تقدير كلام جنانست كه عرضنا قبول الامانة و اين عرض بقول است و خطاب . و در امانت خلاف كردهاند كه اين امانت جيست ؟
ابن عباس رضى اللّه عنه كويذ كه : اين امانت فرايضى است كه حقّ تعالى بندكان خوذ را فرموذه است . و روايت است از رسول عليه الصّلاة و السّلم كه فرموذ :
« الامانة ثلث الصّوم و الصّلاة و الاغتسال من الجنابة » . و بعضى كفتهاند كه : امانت عقل است . عرض كرد بريشان كه ايشان را عقلا كردانذ ، به شرط آنكه هر كه بمقتضاء عقل خوذ عمل كنذ ، او را ثواب دهذ . و هر كه بخلاف آن كنذ او را عقوبت كنذ . و بعضى كفتهاند كه امانت تقوى است . و قول سديد ، جه نسق آيت اين اقتضا مىكنذ ، و يحتمل كه مراد بامانت تكليف باشذ ، و ممتنع نيست كه جماد را معرفت بروردكار خوذ باشذ .
و اكر جه ما كيفيّت آن نمىدانيم و عقل انكار نمىكنذ از قدرت خذاى تعالى . و مىشايد كه قدرت خذاى تعالى آن را عاقل كردانيذ ، در وقتى اوقات ، و عالم كردانيذ او را به حال امانت .
و آنجه در آنست و بر آن ، و او را مخيّر كردانيذ و او قبول نكرد . بس خذاى تعالى او را باز كردانيد ، جنانكه اكنون هست .
هامش
( 1 ) - فصلت ( 41 ) : 11
( 2 ) - البقرة ( 2 ) : 74
( 3 ) - الحج ( 22 ) : 18