را معلوم شوذ كه آنج اين ضعيف از سر تحقيق دانسته است ، و كفته كه اين معانى بنزد بعضى مردم اعتقادى توانذ بوذ و بنزد اين ضعيف با وجود اعتقاد مشاهد و معاين است ، راست كفته و هيج خويشتنستائى نكرده . و در آن معنى سخن و صورت دعوى مصيب بوذه ، و ببراهين عقلى و دلايل نقلى ثابت كردانيذه كه ، درين آيات مذكوره هيج مبالغتى نيست و بموجبى كه حقّ تعالى فرموذه واقع است ، و هيج شبهت و تكلّف در آن تصوّر نمىتوان كرد . و در ضمن آن با وجود آنكه هيج كس با حكما بدليل عقلى ثابت نكرده ، و مبرهن نكردانيذه ، كه عالم حادثست ، يا روز قيامت خواهذ بوذ .
اين ضعيف ثابت كردانيذه و بيان كرده كه هم عالم حادث است و آخر الامر سپرى خواهد ، و هم روز قيامت خواهذ بوذ . و بعد از آن همجنين ببراهين عقلى و ادلّهء نقلى ثابت و مبرهن كردانيذه كه از ابتداء آفرينش عالم تا روز قيامت و انقراض عالم جه مقدار باشذ ، و اثبات اين معانى و دعاوى بوجهى كه هم معقول و هم منقول باشذ . و حكما بذان ملزم شوند ، و بر مقتضى قواعد ايشان بوذ ، هر كس را دست ندهذ ، و آن مجموع عين تفسير آيت مذكور است . و در آن هيج مبالغتى نيست و بيان كرده كه معانى كلام اللّه همان مقدار مىتوانذ بوذ بلا كلام . جنانكه علما و حكما را بر آن اعتراضى نرسذ كه در آن آيات مذكور فرموذه .
و جون مطالعه كنند ، معلوم شوذ كه آنجه كستاخى كرده و اين سخن در عبارت آورده نه مباهات و خويشتنستائى بوذه بلك به حكم آيت :
« وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ »
« 1 » . و مقتضى حديث : « انّ اللّه تعالى اذا انعم على عبد احبّ ان يرى عليه » جون حقّ تعالى كرامتى فرموذه و مثل اين معانى بر خاطر اين ضعيف روشن كردانيذه بطريق شكر و سپاس اين كلمات كفت ، و خواست كه موهبتى كه ديكرباره او را ارزانى شذه در عبارت آورذ .
آمذيم با سر سخن : و آنكه تفسير و معانى و حقايق اين آيت كه در باب سطح زمين و نصب كوهها فرموذه و لفظ سطح و نصب بر آن اطلاق كرده ، بر وجهى كفته شوذ كه معقول باشذ ، و تمامت حكما را قبول بايذ كرد . و جون درين شروع خواهذ بوذ ، اوّل تفسير
هامش
( 1 ) - الضّحى ( 93 ) : 11