كن بطريق تبرّع و موافقت ، از آنجه حقّ تعالى در حقّ من كرامت فرموذه ، و در خاطر من آمذه تقرير ميكنم تا آن اشكال مرتفع كردذ .
مىكوئيم كه : جون در آن شكّ نيست كه بيموذن ربع مسكون ، بلك تمامت عالم از برّ و بحر و مسافت ما بين زمين و آسمان و از هر آسمانى تا آسمانى ديكر و اجرام آسمانها و كواكب ، همه بآلات و ميزان و قياسات عقلى و قواعدى كه شما حكما و اهل هيأت را هست معلوم و محقق كشته است . و حساب آن بنرد آسان و واضح و روشن و مبرهن است .
درين صورت نيز هم بذان قياس حساب بايذ كرد تا معلوم شوذ كه آن كوهها به نسبت با مسافت زمين به مقدار آن عدس مىتوانذ بوذ كه بر روى آن كوى بزرك فرض كرديم تا سطح متصوّر كردذ . جه هر وقت كه به حساب و ميزان و قياس مذكور حساب كنند ، آن كوهها و مغاكها را به نسبت با كرهء زمين بدانند كه جه مقدارست . هم نصب و هم سطح متصوّر شود .
و حقيقت آنكه اكر به نسبت با فسحت و عرصهء زمين اين كوهها و مغاكها را كه جنين بزرك در نظر مىآيذ ، قياس كنند ، مانند آن عدس يا موضعى كه عدسى درو كنجذ كه بر روى آن كوى بزرك تصوّر رفته ، عظيم تصوّرى نالايق باشذ .
و ببايذ دانست كه از روى حساب كه كفتيم ، آن كوههاء بزرك و مغاكهاء عظيم به نسبت با فسحت عالم ، وزنى و اعتبارى ندارذ و در جنب آن عظيم حقير و بىوجود نمايذ . و هر جند آن نصب و مغاكها فى نفس الامر موجود باشذ ، امّا به نسبت با كرهء زمين بسيار كمتر از آن عدس و جاى عدسى مفروض باشذ بر كوئى بزرك متصوّر ، بلك صذ يك آن عدس و جاى عدس نيز نباشذ . و جون در جنب آن با اين غايت حقير و ناجيز نمايذ ، از آنجه مقدار سطح و نصب تصوّر توان كرد . و جون جنين باشذ ، اين كوهها و سطحها در حساب نيايذ ، تا كويند كه حركات و دور افلاك از تدوير آن قاصر آمذه است .
جون علما و حكماء مذكور اين معنى بشنيدند پسنديذه داشتند و تصديق كردند و كفتند : سخن حكماء سلف هم برين وجه است ، و در كتب علم حكمت يكى از حكماء بزرك آورده كه بطريق علم مساحت اعتبار كردم بزركتر كوهى كه نشان مىدهند به نسبت با زمين همجند جهليك ارزنى است به نسبت با كرهء كه قطر آن يك كز باشذ . و بعد از آن اين ضعيف نيز رجوع با كتب حكما كرده ، و ديذ كه براهين بسيار ، بر آن كه زمين كرى است ، كفتهاند .
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 272
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٢٧٢