مادّى حادث شذه باشذ ، و طبيب جنانكه شرطست اوقاتى ، كه مسهل توان داد ، مىدهذ و جون نضج مادّهء در قاروره مظاهر مىباشذ ، اخلاط غليظه واجب الدّفع ، مستفرغ ميشوذ ، و آن رنج عفونى برقرار بنوبت بازمىآيذ . و از آن جيزى كم نمىشوذ ؟
كوئيم : آن خلط يا واجب الدّفع نبوذ يا واجب الدّفع بوذ ، و دفع سوذ نداشت ، حقيقت كيفيّت جكونه است ؟ و بجه طريق معلوم شوذ ؟ بوجهى كه معقول باشذ بيان كنذ :
در جواب آن مىكوئيم و باللّه التوفيق كه : در آن شك نيست كه بقراط كه سخن او نزد اطبّا نصّ است كفته كه : جون طبيب مسهل به بيمار دهذ ، اعتبار بسيارى اسهال نكنذ ، الّا آنك خلطى كه مستفرغ شذه باشذ واجب الدّفع بوذ ، و بكرّات بر همان موجب مستفرغ شوذ . لكن درين موضع سرّى و دقيقهء هست كه بذان واسطهء آن رنج مندفع شوذ نمىشوذ ، نه آنكه مادّهء آن كم نشذه ، بلك مادّهء آن در غايت كمى باشذ . بوجهى كه تدارك آن مادّهء كوجك مابقى نتوانذ كرد و برقرار آن مادّه عارضى بوذ . سبب ضعف او در مقابلهء او توانذ آمذ و استيذا بوذ . جه اكر با وجود كمى ، طبيعت برو غالب بوذى ، آن رنج زايل شذه بوذى . و جون نشذه هر جند كميست هنوز مستولى [ 143 ] بر طبيعت و برقرار تأثير او در آن مىباشد ، و هم آن رنج برقرار جه تا طبيعت سبقت نكيرذ مسبوق نكردذ ، و همان حكم سبقت بر طبيعت او را بوذ .
و مثال آن جنانست كه دو اسب دو رنگ كه جند فرسنك با هم بدوانند در اوائل اين بر آن و كاهى آن برين سبقت كيرذ . تا آخر الامر هر كذام كه سابق شوذ حكم آن را بوذ ، و هر جند جنين باشد كمترين اسب كرّهء در آخر ميدان ازيشان هر دو سبقت كيرذ ، جهت آنكه هر دو ضعيف شذه باشند كه اكر يكى را هنوز قوّت بسيار مانده باشد ، زوذ از آن يكى كه خستهتر باشد ، ببسيار سبقت كيرذ . و نيز مىبينيم كه اسبى بقوّت فربه مردى را با سلاح بهم برمىكيرذ و همه روزه مىدوذ و خسته نمىشوذ . و جون همان اسب لاغر مىشوذ ، به جائى مىرسذ كه زين تنها بر بشت او كران مىآيد . تا زين ازو فرو نمىكيرند ، نمىتوانذ رفتن بلك به جائى مىرسذ كه بىزين نيز نمىتواند رفت .
و اين قضيّه آن باشذ كه اكر رنج به قوت باشذ و سبقت او بموجبى مذكور طبيعت مقهور كردذ و رنجور هلاك شوذ و اكر قوّت طبيعت را باشذ رنج را به كلى زايل كردانذ ، و بيمار
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 264
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٢٦٤