نبوذه باشذ ، بس در كفتن آن با ايشان هيج فايده نتوانذ بوذ . و جون جنين باشذ ، جكونه شايذ كه عقلا جنان جيزى كويند ؟ بس بالضّروره بايذ كه بىفايده نبوذ ، و جون بىفايده نتوانذ ، آن فايده غيرى را توانذ بوذ ، و جهت غيرى فرموذه باشذ . و آن غير جماعتى توانند بوذن كه داخل حكم مشركان باشند .
بموجبى كه ياذ كرده شذ و بموجبى كه حقّ تعالى ، كه واقف اسرارست از احوال كسانى كه قطعا بهيج وجه استعداد آمرزش ندارند ، هم از احوال ماضى ايشان و هم از احوال مستقبل ايشان بعلم قديم خوذ كه بذان واقف شذه ، بيان مىفرمايذ . تا عموم خلايق را رحمت حقّ بر عالميان معلوم كردذ و غايت عصيان اين جماعت بدانند . و معلوم ايشان شوذ كه از رحمت و شفقت او بريشان هيج بازماندكى نبوذه . عصيان و عدم استعداد ايشان ، ايشان را بدوزخ برده . مانند رنجورى كه از طبيب حاذق مشفق هيج نصيحت نشنود ، و هر جه او جهت علاج دهذ تا او را سوذ دارد ، بيندازذ و نخورذ ، و بشت بر طبيب كنذ ، و التفات بذو و سخن او نكند ، و آنجه او را زيان دارذ خورذ ، تا لا جرم بروء او محال بوذ . و طبيب نيز جون بينذ كه قطعا سخن و نصيحت او در وى اثر نمىكنذ ، و بخلاف آن نيز مىكند ، و التفات نمىنمايذ ، تا بحدّى كه بشت برو ميكنذ ، ترك او كيرذ . و طبيب بنزد عموم معذور باشذ . و بسبب شفقتى كه در ضمير طبيب بوذه و محقّق دانسته كه بواسطهء ناشنيذن و جهل بيمار جيزى نكفته هم مشكور باشذ .
حكمى و تقريرى كه در اين آيت ، باحوال ماضى ايشان تعلّق دارذ ، آنست كه در اوّل در علم قديم او ، تعالى و تقدّس مقرّر بوذه [ 124 ] كه ايشان استعداد خير ندارند و فرموذه كه :
« وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ »
« 1 » .
امّا تقرير احوال ايشان آنست كه در وجود آمدند . اكر استعداد ارشاد و تقويم داشتندى ، قرآن كه جهت عموم خلق آمذه ، به حكم آيت :
« ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ »
« 2 » . جون قيد فرموذه كه
« هُدىً لِلْمُتَّقِينَ »
معلوم مىشوذ ، كه جهت جنين قوم كه قطعا بر كفر اصرار نمايند ، نفرستاده ، جه در ايشان اثر نكند بسبب بىاستعدادى .
امّا احوال مستقبل جهت آن بازمينمايذ تا بعضى مردم را وهم نيفتند و كمان
هامش
( 1 ) - الانفال ( 8 ) : 23
( 2 ) - البقرة ( 2 ) : 2