كه او را در علم طبيعى شروع باشذ و در آن كمالى زيادت نداشته باشذ ، و كفتى كه كمال بعلم است ، آن طبيب كه تمام علم است مطلقا در علم كاملتر باشذ ، يا آن شخص كه در علم طبيعى زيادت كمالى نداشته باشذ ؟ بنده عرض داشت كه : آن طبيب كه تمام علم باشذ به نسبت كاملتر بوذ .
فرموذ كه : اينجا نيز ما را درين بحث اين مقدار تمام است كه اقرار كردى و كفتى كه طبيب كاملتر باشذ و از اوّل كفته بوذى كه صاحب علم طبيعى كاملتر بوذ !
و بذين تقرير بنده را جوابى نماند ! و بذين موجب درين بحث ، بنده را بذين وجه ملزم كردانيذ ! و بنزد علما و حكما بوشيذه نمانذ كه در بحث ، خصوصا در جنين موضعى هيج صاحب علم خلافى را ميسّر نشوذ كه خصم را بذين وجه ملزم كردانذ .
و من بنده بكرّات و مرّات ، اين معنى با علما و حكما كفته بوذم كه از جمله علوم كه حقّ تعالى در حقّ باذشاه اسلام خلّد ملكه فرموذه . قسمى تمام از علم خلافى ارزانى داشته . و آنجه درين بحث بر اين همه نكتها خوب قادرست كه بهر وجه كه علما تقريرات بانواع كنند ، همه جواب مسكت فرمايذ كفتن . و ايشان از مقاومت عاجز مىآيند . ازين جهت است . و اين بحث درين موضع مصدّق دعوى و تقرير مذكورست كه بنده همواره با علما و حكما كرده . و جون اين رساله مطالعه كنند ، ايشان را محقّق كردذ كه بذان موجب بوذه كه با ايشان كفته شذه و تقرير رفته .
ديكر : جهت مثال و بيان اين بحث و معانى لطيفهء دقيق و عميق فرموذ كه : عموم را هم تنبيه است و هم نصيحت تمام بر آن وجه كه فرموذ كه : اين همه علفها و خاشاك كه در صحرا مىرويذ كه بنزد طبيب و صاحب علم طبيعى و حكماء معيّن و روشن است كه هر يك را خاصّيّتى دون خاصّيّت ديكرى است ، و باز بعضى را هر يك خاصّيّت در بيخ زيادت از برك ، [ 96 ] و تخم آن ، و بعضى را خاصّيّت در تخم زيادت از برك ، و بعضى را خاصّيّت در برك زيادت از تخم آن ، و بعضى را خاصيّت در برك و تخم زيادت از بيخ آن ، و بعضى را خاصّيّت در آنجه آب زيادت خورذ ، و بعضى را خاصّيّت در آنجه آب نخورد .
و باز بحسب هر زمينى هر يك را از آن كياهها قوّتى و خاصّيّتى باشذ كه در زمينى ديكر همان كياه را نباشذ . و بذين تقرير بذان نكاه نشايذ كردن كه درختى هست كه آن بزرك است و شاخهاء بسيار دارذ ، و آن را خاصّيّت زيادت باشذ ، جه شايذ كه كياهى باشذ عظيم كوجك و حقير و آن را خاصّيّت زيادت از ان درخت باشذ كه آن همه شاخ و برك دارذ .
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 185
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص١٨٥