پس از طرح پرسشها نام ابرقوهى و تاريخ پيشگفتار آمده است ، آنگاه پاسخها آورده شده با سربندهاى جواب سؤال اول . . . جواب سؤال دوم . . . تا جواب سؤال چهارم . و امّا بىآنكه افتادگى نسخه مشهود باشد ، پرسشهايى كه دربارهء مشكلات كشوردارى بوده بىپاسخ مانده است .
آغاز : « شكر وافر متظاهر بىغايت و نهايت قيوم مطلق را كه قيام موجودات على اختلاف الطبقات بقدرت ارادت اوست » .
3 - اسئلهء ملك الحكما و الأطبّاء حكيم فرنگى
هفت مسئلهء فلسفى - پزشكى است ، با ديباچهء حكيم فرنگى ، كه نامش در نسخه سفيد مانده است « 1 » . در ديباچه مىنويسد ، كه سخنان حكيمانهاى را كه در مجلس شما شنيدم به زبان يونانى درآورده به ( نام سفيد مانده ) پادشاه قسطنطنيه كه دار الملك بلاد يونان است فرستادم . اكنون پرسشهايى دارم كه فرزانگان يونان از پاسخ آن بازمانده ، اگر پاسخ دهيد و اجازه فرماييد ، آنها را به يونانى برگردانده به آن سرزمين كه كان علوم عقلى و . . . است بفرستم . سپس هفت پرسش را با سربندهاى « مسئلهء اول ، مسئلهء دوم تا هفتم » در ميان مىگذارد . آنگاه خواجه « مسأله » ها را به ترتيب ، و حسب معمول كار خود در رسالههاى پيشين ، ديگربار ياد كرده و پاسخ مىدهد .
1 - نخستين پرسش پزشكى است دربارهء گردش خون و رنگ و پيوند آن با زندگى ، 2 - حواس چرا پنج است و عناصر چهار ، 3 - چيز بسيط « چيز » نيست و نياز بجاى ندارد ، چرا جان نياز به تن دارد ؟ ، 4 - چرا رنگ موى برخى سياه و برخى سرخ و يا به رنگهاى ديگر است ، 5 - چرا گوش جانوران مىجنبد و گوش آدمى آرام است . و سخنى دربارهء بوزينه ، 6 - پيش از آفرينش خداوند پادشاه بود و يا نه ؟ پادشاه چه و كه بود ؟ ، طايفهء اوّل حكما ، كه خود بر دو قسماند : 1 - متكلمان ، كه معقول مناسب منقول . . .
7 - چرا مىآفريند و سپس تباه مىكند ؟
پاسخ پرسشهاى يكم و هفتم گستردهتر از همه است . در پاسخ هفتم از مولانا معظم . . . مقتداى و يگانهء ايران نظام الملة و الدين اليزدى نام مىبرد كه پس از مطالعهء اين جواب ،
هامش
( 1 ) شايد ژوژ كيونيادس (George Chioniades) .