إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ »
« 1 » . ديكر :
« وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ »
« 2 » .
و هر جند جنين است اين ميل امرى فعّالى است و آن غير حركت دورى باشد بالضروره .
بس آن حركت دورى متعيّن شذ كه ارادى باشذ و مطلوب اينست و ما جون حركت ارادى را بتخييرى و اختيارى قسمت كردهايم ، مىكوئيم بقسمت عقلى يا آن باشذ كه هر دو در آن باشد ، يا تخييرى باشذ فحسب يا اختيارى فحسب . امّا آنجه هر دو در آن باشذ ، مانند آن بوذ كه شخصى جهت مصلحتى بكارى روذ و اتّفاق جنان افتذ كه محبوب يا حاكم را مصلحتى ديكر باشذ كه هم بذان جانب بوذ و او را فرمايذ كه او بذان جانب بروذ .
بذان سبب بهوستر روانه شوذ . و دو كار در يك حركت برآمذه باشذ و اين معنى به حركت افلاك مناسب است . امّا آنجه تخييرى باشذ فحسب . و آن جنان باشذ كه محبوب يا حاكم برو امر رانده باشند و او بسخن ايشان روانه شوذ ، و هيج غرضى ديكر از آن خاصّهء خوذ در آن نداشته باشذ . فكيف اكر محبوب حاكم نيز باشذ ، كويذ :
از دوست يك اشارت وز ما بسر دويدن
اين نيز به حركت افلاك مناسب است ، اما آنجه اختيارى باشذ فحسب . و آن جنان باشذ كه بهر جا كه حركت كنذ غرضى و مقصودى از آن خاصّه خوذ داشته باشذ و درين صورت محقّر مرادات مختلفه داشته باشذ ، دلالت كنذ بر حركات مختلف . و آن نشايذ لكن جون ما مطلقا حكم نتوانيم كردن كه كوئيم كه البتّه مراد ايشان مختلف است تا حركت ايشان مختلف باشذ ، و جون جنين باشذ حكم نيز نتوانيم كردن كه البتّه نشايذ كه اين قسم حركت ايشان را باشذ . لكن اين حركت با افلاك جنان مناسب نمىنمايذ كه آن حركت كه در سابق ياذ كرده شذ چه اكر اين حركت تصوّر كنيم ، مخالف اين نصّ باشذ كه فرموذه :
« أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ »
« 3 » .
[ 91 ] و نيز جون در معلولات شريفه مانند انسان مىيابيم كه انسان هم بارادت محبوب و هم بارادت حاكم و هم به اختيار خوذ كار ميكنند ، و آنجه بمراد خوذ كار كنند و قطعا مراد حاكم و محبوب نكاه ندارند ، نتوانذ بوذ .
هامش
( 1 ) - الاسرا ( 17 ) : 44
( 2 ) - الرعد ( 13 ) : 13
( 3 ) - الحج ( 22 ) : 18