تقسيم اين شذيم شروع كنيم در جواب سؤال . . . . . . . . « 1 » كه حركت شبانروزى هشت فلك مالاكلام قسرى است و در آن شبههء نه . امّا حركت خاصّه هر فلكى البتّه نشايذ كه قسرى باشذ ، جهت آنكه حركت آن بخلاف حركت شبانروزى قسرى است و دو قسرى بخلاف يكديگر در يك حالت محال بوذ ، جه يا اين غالب باشذ بر آن ، يا آن برين . و هر كذام كه غالب شوذ حركت ديكرى كه بخلاف آن بوذه باشذ باطل كردانذ . و همجنين نشايذ كه حركت بالعرض باشذ فحسب ، جه كفتيم و مقرّر شذ كه بىديگرى نتوانذ بوذن . و همجنين نشايذ كه حركتى باشذ كه ما آن را مخصوص بحياة كرفتيم جه بموجبى كه شرح داذيم در آن حركتى است مؤلّف از دو حركت متضادّ و آن نجنانست .
امّا حركت طبيعى جون بيش از آنكه ما اين تقسيم كنيم و اقسام آن معلوم شوذ جز ما حكم مىكرديم كه نشايذ كه طبيعى باشذ ، جهت آنكه طبيعى را البتّه مطلوبى بايذ كه ميل بذان كنذ . و جون آنجا رسذ هرآينه متوقّف شوذ ، و در حركت دورى دائمى اين معنى متصوّر نيست . امّا جون ما حركت طبيعى را جهار قسم نهاذيم ، تفحص بايذ كردن تا كذام است كه از آن جمله مناسب اين تقرير است ، كه ما كرديم كه بذان واسطه جايز نمىتوانذ بوذن . و در آن قسمى هست كه جايز مىتوانذ بوذ .
كوئيم آن قسم طبيعى كه جمادات را نيز مىباشذ كه آن ميل مركز و محيط است ، بموجبى كه بيان كرده شذ نشايذ ، و آن قسم كه نباتات را شامل است و جماد را نه ، كه آن نشو و نماست . هم به حركت دورى مناسبتى ندارذ و آن قسم كه حيوانات را ثابت است ، كه نبات و جماد را نيست ، مانند حركت تخيّلى اكر نيز شايذ كه فلك را شامل باشذ ، لكن غير اين حركت دورى است كه بحث در آنست .
امّا آن قسم كه كفتيم كه مخصوص است بذوى العقول ميل عبادت حق تعالى است و عصيانى كه در مقابلهء آن بطريق ضدّ و نقيض افتاذه ، نه برهانى داريم كه آن در افلاك هست ، و نه نيز برهان داريم كه نيست . لكن مناسب آن آثار مىيابيم كه بر آن حمل توان كرد ، مانند انواع سعادت و نحوست كه بواسطهء اتّصالات كواكب و مواضع و اوضاع آن حاصل مىشوذ و دلايل نقلى مصدّق اينست ، كقوله تعالى :
« أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ »
« 2 » . ديكر :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ
هامش
( 1 ) - در اصل خالى است .
( 2 ) - الحج ( 22 ) : 18