مىكوئيم : حركت انبساط و انقباض نبض دو قسم ديكر است از حركات ، كه بخلاف يكديگر ، كاهى بطريق انبساط و كاهى بطريق انقباض ، حركت مىكنند ، برين وجه كه مشاهد و محسوس است . و آن مخصوص باشذ بحياة فحسب . و ازين جهت است كه هر كرا در نبض انقباض و انبساط نباشذ ، حكم كنند بر آنكه مرده است .
مكر بنادر كه بعضى بيماران باشند كه باسباب مختلفهء انبساط و انقباض ، نبض ايشان جند زمان نباشذ ، و باز باديذ آيذ . و اكر ديرتر باديذ آيذ بميرند . و قطعا آن حركت بهيج جيز ديكر مخصوص نباشذ الّا بحياة .
و آنجه بو على سينا در كليّات قانون در تعريف نبض كفته كه : « النّبض حركة من اوعية الرّوح مؤلّفة من انبساط و انقباض لتدبير الرّوح بالنّسيم » مصدّق و مقوّى اين تقرير است كه ما كرديم و كفتيم كه آن دو حركت است جه مىكويذ : « مؤلّفة من انبساط و انقباض » و لا شكّ تأليف بكم از دو جيز متصوّر نبوذ خصوصا مقيّد كرده كه « من انبساط و انقباض » كه آن هر دو مخالف همديگرند . و آنجه كفته كه « من اوعية الرّوح » آنست كه اين ضعيف كفته كه آن حركت بحياة مخصوص است فحسب .
و آنجه اين حكما كفتهاند كه حركت نبض حيوة تموّج است ، جون نبض مسطّح نيست و مدوّر و مجوّفست كه كاهى منقبض و كاهى منبسط مىكردذ . جكونه ؟ بذان وجه كه تموّج آب كه مسطّح است تا كفتن كه آن يك حركت است جه تصوّر توان كرد ؟ كه آن هر دو حركت بخلاف يكديگرند : يكى انبساط است و يكى انقباض . خواه در آن از حقيقت تموّج جيزى فرض كنند و خواه نه . و اللّه اعلم و احكم .
[ 86 ] جواب سؤال بنجم :
كه مولانا معظّم شمس الدّين جوهرى دام فضله كرده و كفته كى حركت فلك ارادى است حقيقت آن معلوم نيست ، بيان فرمايند
كوئيم و باللّه التّوفيق : در جواب سؤال جهارم كه : ما قبل اين سؤال است . و اين سؤال و جواب بذان بيوسته . حركات و كيفيّات اجتماعات آن و حركتى كه در نبض بطريق اختلاف هست كه آن مخصوص است بحياة فحسب ، شرح داذه شذه . و درين بحث ضرورى است كه تقسيم حركات كنيم و شرح و كيفيّات آن بدهيم تا از آن باديذ آيذ كه حركت افلاك از كذام قسم توانذ بود ؟ و اين تقسيمى است كه باصطلاح خوذ مىكنيم
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص١٦٥