كه هست ختم برو حلّ مشكلات علوم * جنانك ختم نبوّت بر احمد مختار
خواجه رشيد الحق و الدّنيا و الدّين ملاذ الملوك و السّلاطين ، سلطان سلاطين الوزراء و الحكماء فى العالمين ، شيّد اللّه اركان حضرته ، و خلّد اعوان دولته ، بذين مخلص رسانيدند ، شعر :
كمرى بر ميان جان بستم * جان كمروار بر ميان بستم
و از سر اخلاص قدم در راه نهاذم ، تا مكر بخت مساعدت نمايذ و بشرف سعادت دستبوس مخدومى كه از مأرب و مطالب افاضل عالم است ، مشرّف و مستسعد كردم ، و در زمرهء ساير بندكان و مستفيدان منخرط شوم ، و بتضرّع و ابتهال در خواهم تا بر حقّيّت مسئلهء جند كه ذكر خواهذ رفت ، دليلى قاطع و برهانى ساطع ، بنور فكر ثاقب و رأى صائب كه صورت لوح محفوظ و ثانى عقل اوّل است ، ايراد فرمايذ . تا موجب شفاء علّت طالبان كمال باشذ ، و ابد الدّهر ذكر جميل مقرون ، بثناء جزيل بر روى روزكار باقى ماند ، و آن مسائل اينست :
اوّل : آنكه اتّفاق حكماست كه تسلسل در جانب علّت محال است ، امّا در جانب معلول جايز است بل واقع است . و اينجا دو مطلوب است . يكى آنكه علّت مترتبه منتهى مىشوند بعلّتى اولى . و ادلّه كه برين مطلوب كفتهاند تمام نمىشوذ . اكر دليلى هست كه تمام ميشوذ بيان فرمايد . مطلوب دوم : آنكه معلولات شايذ كه منتهى نشوند بمعلول اخير و برين دليلى نكفتهاند . اكر دليلى بنفى يا اثبات هست ، بيان فرمايند .
ديكر : اتّفاق كردهاند كه تقدّم واجب الوجود بر عالم تقدّم ذاتى است و حقيقت اين معلوم و متصوّر نمىشوذ كه بر جه وجه است ، آن را بيانى فرمايند .
ديكر : كفتهاند كه حصول مواليد سه كانه بواسطهء فعل و انفعال عناصر اربعه است ، و بىشبهه در دريا حيوانات بسيار متولّد ميشوند و وجود آتش را در قعر دريا تصوّر كردن مشكل مينمايذ ، جكونه است ؟
ديكر : كفتهاند كه حركت بر جهار قسم است : حركت بارادت است . و حركت بطبع ،