كوئيم : هر جند امور مطلق كفتيم ، لكن اشراف و كاملان را نيز بذان مخصوص كردانيذيم و مع هذا بنزد حكما مقرّر است كه شرّ محض نيست و خير راجح است [ 58 ] و نادر كارها بوذ كه در آن خيريّتى نباشذ ، و مطلقا خير بر شرّ راجح است . و لا جرم امور خواص خوذ مخصوص باشذ ، و امورى كه عوامّ بذان مشغول باشند ، جون عمل هر يك از خير و شرّ مقابله و موازنه كنند ، اعمال خير ايشان راجح آيذ بر اعمال شرّ ايشان . بس مطلقا بامور مشغول بوذن بهتر از آن بوذ كه بهيج كارى مشغول نباشند و عاطل باشند ، يا بكارى مشغول باشند ، كه بموجبى كه در سابق كفته شذ ، آن را هيج فايده نباشذ . و مانند آنجه مثل زذهاند كه : « فلان كس آهن سرد مىكوبد ! » يعنى زيادت فايده ندارذ . و آنجه آن را بكلّى جاره نباشذ ، مانند مرك .
بموجبى كه در سابق ياذ كرده شذ و تمامت عقلا و حكما كفتهاند كه بىكارى عظيم مذموم بوذ ، جه آن بخلاف طبيعت است و نيز كفتهاند كه : « لا معطّل فى الطبيعة » .
كسى كه اختلاف طبيعت خوذ و آفرينش حق بيش كيرذ ، جكونه مستحسن توانذ بوذ . و خاتم النبيّين عليه من الصّلوات افضلها و من التّحيات اكملها فرموذه كه : « تخلّقوا باخلاق اللّه » . و از اخلاق بارى تعالى يكى آنست كه :
« كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ »
« 1 » .
و بذين تقرير و مقدّمات معلوم و محقّق كشت كه كرامتى كه حقّ تعالى در حقّ نوع انسان فرموذه ، و انسان قدر آن ندانسته آن را حمل بر غفلت كرده ، و نه غفلت است . جنان كسان بواسطهء آن غلط همواره در تردّد و تحيّر و نااميذى بوذه و باشند و در معرض آنان كه حقّ تعالى در شان ايشان فرموذه كه :
« أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ »
« 2 » .
و در حكم آن كسان كه حقيقت حال ندانستهاند و حكم بر باطل كرده و بذان سبب حقّ تعالى در شان او فرموذه كه :
« إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ »
« 3 » . و جون حقّ تعالى نوع انسان را شريفترين مخلوقات آفريذه ، و انواع عقل و علم كه بهر مخلوقى نداذه ، بذو ارزانى داشته و در حقّ او فرموذه :
« لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ »
« 4 » ، و بلقب و خلعت :
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ »
« 5 » ، ملقّب و مشرّف فرموذه ، و آدم را مسجود ملايكه
هامش
( 1 ) - الرحمن ( 55 ) : 29
( 2 ) - البقره ( 2 ) : 61
( 3 ) - الكوثر ( 108 ) : 3
( 4 ) - التين ( 95 ) : 4
( 5 ) - الاسرا ( 17 ) : 70