و جون از نوشتن اين جواب سؤال مذكور فارغ شذم ، مولانا معظم ، ملك العلما و الافاضل ، مقتدى و يگانهء ايران ، نظام الملّة و الدّين اليزدى دام معظما حاضر بوذ و در مطالعه آورد . بعد از آن كفت : مدّتهاست تا درين قضيّه تردّد و تحيّر دارم و آن از مطالعهء كتب و از كفتار علما و حكما كه ازيشان سؤال رفته منحل نشذه . اكر در آن باب كلمهء جند بفرمائى ، از فوائد خالى نبوذ .
و آن آنست كه : جون آفرينندهء همه اوست ، تعالى و تقدس ، جرا يكى را مستعدّ و ديكرى را غير مستعدّ آفريذه ، تا اين همه تفاوتها كه يكى نبى و يكى باذشاه ، و يكى عالم و ديكر جاهل ، و يكى محتشم و ديكرى كدا ، و يكى دراز عمر و يكى كوتاه عمر ، مىباشند ؟ و بازخواست تقصير و كناه جرا از بنده مىباشذ ؟
و جون اين سؤالات فرموذ و آن از جمله مشكلاتست و بيش ازين ما درين ابواب رسالات ساختهايم و در مصنّفات خوذ درج كردانيذه . و از آن جمله رسالهء است كه در كتاب « مفتاح التفاسير » از مصنّفات اين ضعيف مندرج كشته ، و احوال و كيفيّت آن بادلّه و براهين نقلى و عقلى ثابت كردانيذه ، از آنجا مطالعه كنذ . و از « رسالهء جبر و قدر » كه هم در كتاب « مفتاح التفاسير » از مصنّفات اين ضعيف مدرج است ، جند قاعده كه بذين معانى تعلّق دارذ ، بعضى از آن معلوم كردذ ، جه [ 44 ] آن نيز بادلّه و براهين منقول و معقول ثابت كردانيذهايم .
و جون تقرير و بيان اين معانى بادلّه و براهين بسيار محتاج است و دراز ، رسالات مذكوره بشرح و بسط ياذ كرده ، درين موضع در ان باب مطوّل ننوشت . حوالت با آنجا كرديم تا از آنجا مطالعه كنند . جه در آنجا مشروح و مبسوط نوشته شذه . جه هر يك از ان مسأله معظم است بانفراد ، و غير آن مسأله است كه ما بجواب آن مشغوليم . و هر جند جون نيك تأمّل كنند ، جواب آن مسائل در ضمن اين تقريرات كه كردهايم ، بيابند . و مع هذا در باب آن معانى بر سبيل اجمال كلمهء جند موجز در خاطر آمذ نخواست كه مهمل مانذ . و نيز تا رجوع با آن رسالات مذكوره كردن ، حاليا خوانندگان را بر فور تنبيهى بوذ ، فايده روى نمايذ .
بذان سبب اين مختصر در قلم مىآرذ و مىكويذ : نزد تمامت حكماء متكلّم و غير متكلّم مقرّر مبرهن است كه : او اوّل الاوّلين و آخر الآخرين ، و علّت اولى و مصدر اوّل
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 80
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٨٠