آيا مردم مجبور هستند ؟ فرمود : خداوند عادلتر از آن است كه خلق خود را مجبور كند و آنگاه كيفرشان دهد . فضل پرسيد : پس رها هستند ؟ فرمود : خداوند حكيمتر از آن است كه بندهاش را رها كند و به خويش واگذارد . « 1 » »
امام باقر عليه السلام به حسن بصرى فرمود : « از اين كه به تفويض اعتقاد يا بى ، بپرهيز ، زيرا خداوند عزّوجل از روى سستى و ضعف امور را به مردم واگذار نكرده است و از سرِ ستم آنها را به ارتكاب گناه وا نداشته است . « 2 » »
امام صادق عليه السلام مىفرمايد : « نه جبر است و نه تفويض ، بلكه امرى است ميان دو امر . از ايشان پرسيدند : امر ميان دو امر كدام است ؟ امام عليه السلام فرمود : چونان مردى كه او را مىبينى به گناه روى مىآورد و او را از آن باز مىدارى ، ولى او دست از گناه نمىشويد و تو او را به خود وا مىگذارى و او به ارتكاب آن مىپردازد ، اين نه چنان است كه سخن تو را نپذيرفت و تو او را ترك كردى پس اين تويى كه او را به گناه امر كردهاى . « 3 » »
امام ابوالحسن على بن محمّد الهادى عليه السلام در نامهاش به مردم اهواز به هنگام پرسش از جبر و تفويض مىنويسد : « و اما جبر ، سخن كسانى است كه ادّعا مىكنند خداوند عزّوجلّ بندگان را بر ارتكاب گناهان مجبور كرده و ايشان را بر ارتكاب آن كيفر داده است . هر كه اين باور را بيابد به خدا ستم كرده و به دروغش نسبت داده و اين سخنِ او را مردود دانسته كه :
. . . وَلَا يِظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً « 4 » .
« و خداى تو به هيچ كس ستم نمىكند . »
هامش
( 1 ) - بحارالانوار ، ج 5 ، ص 59 ، روايت 110 .
( 2 ) - همان مأخذ ، ص 17 ، روايت 26 .
( 3 ) - همان ، روايت 27 .
( 4 ) - سورهء كهف ، آيهء 49 .