خداوندى شمرد و اوست كه حجم ، مساحت حسن ، قبح ، دادگرى و بيدادگرى را ، مشخص مىسازد ، نه انسان .
آنها بر اين سفسطهء شگفت را نيز مىافزايند كه : « صرف همزمانى ارادهء انسان با ارادهء خداوندى در سر زدن اعمال براى توجيه كيفر و بدوش كشيدن مسؤوليت گناه يا شايستگى پاداش اطاعت ، كافى و بسنده است . » « 1 »
مسؤوليت انسان
امّا هنگامى كه بار ديگر قرآن كريم را تلاوت مىكنيم دهها ، بلكه صدها آيهء شريفه مىيابيم كه آشكارا به مسؤوليت انسان در برابر عملكردهاى خويش تصريح دارند :
. . . هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ . . . « 2 » .
« آيا نه چنين است كه در برابر اعمالتان كيفر مىبينيد ؟ »
ذلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ « 3 » .
« اين پاداش اعمالى است كه پيشاپيش به جاى آوردهايد و گرنه خداوند به بندگانش ستم روا نمىدارد . »
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ . . . « 4 » .
« بگو عمل كنيد ، خدا و پيامبرش و مؤمنان اعمال شما را خواهند ديد . »
. . . إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ . . . « 5 » .
هامش
( 1 ) - براى اطلاعات بيشتر مراجعه كنيد به كتاب مبانى عرفان اسلامى از همين نگارنده ، و نيز : تاريخ الفلسفة صص 285 - 287 .
( 2 ) - سورهء يونس ، آيهء 52 .
( 3 ) - سورهء آل عمران ، آيهء 182 .
( 4 ) - سورهء توبه ، آيهء 105 .
( 5 ) - سورهء رعد ، آيهء 11 .