تفصيل و تنقيح
اشاره به اينكه درك مطالب علم الهى را فطرة ثانيه لازم است
اگرچه ذهن سليم و سليقهء مستقيم و قريحهء لطيفه بر اين مطالب دقيقه كه مناسب اذواق اهل معرفت و متألهين بود ، به مجرد تصوّر و ادراك موضوع و محمول تصديق كند ، لكن به تصديقى كه از روى ذوق و صفاى ذهن باشد ، نفس مطمئن نشود ، زيرا كه فهم اين مطالب عاليه ، اگرچه به فطرت صحيحه و سليقهء مستقيمه منوط باشد ، چنان كه معلم اول فلاسفه مكرمين - قدس سره - فرموده است : « من اراد ان يتعلم الحكمة فليطلب فطرة ثانيه » لكن اطمينان تام حاصل نشود مگر به رسوخ تام در قوانين ( 50 ) عقليهء حكميهء الهية و تتبع تام و تأمل بالغ در آيات قرآنيه و اخبار و آثار نبوية و ولوية ؛ لهذا در بيان اين مقصد گوئيم : براهين عقليّهء ساطعة قائم باشد بر اينكه حقيقت وجود ، در عينيت و خارجيت و ترتّب آثار و مصداقيت مفهوم موجود اصيل بود ، و ماهيّات در اين معانى او را تابع ، و هم براهين قاطعه قائم باشد براينكه جاعليّت و مجعوليت بالذات و بالاصالة از براى حقيقت وجود ثابت بود ، و از براى ماهيّات بالعرض و بالتبع ، و هر موضوع كه بالذات مصداق عنوانى و مفهومى بود ، به اين معنى كه مجرّد وضع ذات او در مصداقيت او از براى آن عنوان و مفهوم كافى باشد ، و حيثيت واقعيّه و حقيقت عينيه آن عنوان و مفهوم ، در مرتبهء ذات آن موضوع متقرر و ثابت باشد ، نه در مرتبهء متأخره از مرتبهء ذات او ، و الّا خلاف فرض لازم آيد ؛ زيرا كه در اين صورت مجرد وضع ذات آن