توضيح آنكه درك مطالب گاهى بر حسب تخيل است يعنى درك كننده خيال كرده كه واقع را درك كرده كسراب بقيعة يحسبه الظمان ماء حتى اذا جاء لم يجده شيئا و گاهى بر حسب واقع است غالبا آنچه در اين اشخاص كه مدعى كشفند ديده مىشوند همان اول است يعنى كشف تخيلى ، شاهدش آنكه كشفها بر خلاف يكديگر شده ، بسيار ديده شده كههر يك بر خلاف ديگرى ادعاى كشف كرده ، واقع يكى بيش نيست ، يك واقع دو كشف مختلف نپذيرد شاهد ديگر آنكه مشاهده مىشود كه ادعاى كشف كرده‌اند بر خلاف حق و خلاف شرع ثابت ، كشف خلاف شرع چگونه كشف باشد پس اطمينان به اين كشف نيست خصوصا در باب احكام و تكاليف و اعتقاديات پس عامى بيچاره در اين امور چگونه ميتواند ادعاى مرشد خود را تصديق كند با اين كه راه تميز و تشخيص ندارد تا تشخيص دهد كه اين كشف واقعى است مطابق واقع ، يا كشف تخيلى است كه او خيال كشف كرده بر حسب تجسم خيال يا امور ديگر پس اگر صرف كشف اعم از واقعى و خيالى را سند قرار دهد غلط محض است و اگر كشف واقعى را مدرك كند هنوز واقعيت بر او ثابت نشده و ثابت هم نخواهد شد مگر آنكه او هم بپايهء او برسد و حقيقت و كيفيت كشف او را بيايد باز هم معلوم نيست كه در آنحال تشخيص بر وى آسان باشد زيرا كه او بكشف خود مفتون است و با مشعوفى بكشف خود خلافش را هيچ بخاطر نميآورد تا ملاحظهء صحت كشف و فساد كشف خود كند بلكه ميزانى هم براى صحت كشف و فسادش نيست تا به دو ميزان كند مانند آنكه در علم برهان ميزانى براى صحت و فساد برهان هست و در علم حساب ميزانى براى صحت و فساد حساب هست : و لذاست كه كشفها بر خلاف يكديگر
البدعة والتحرف يا آئين تصوف (فارسى) — صفحة رضوان اكبر إله 374
مساهمون: الشيخ محمد جواد الخراساني
صرضوان اكبر إله ٣٧٤