وصول بحقيقت
1 - يكى از دعاوى ، وصول بحقيقت است ، يعنى درك حقايق ، از حقيقت توحيد گرفته تا ساير اشياء و اين دعوى مشترك ما بين متصوفهء قبل از اسلام و بعد از اسلام است و اين را متصوفهء قبل از اسلام در مقابل حكما ادعا كردند ، حكما مدعى بودند كه راه وصول بمعرفت حقايق اشياء بسته باعمال عاقله و فكر و استدلال و برهان است متصوفه گفتند نه چنين است بلكه موقوف برشتهء تصوف است كه او را طريقت نام نهادند ، يعنى طريق وصول بحقايق رفتار و اعمال روش صوفيه است ، و اين طريق اسهل از آن طريق و اتم ، اسهل است زيرا كه محتاج بمرارت تحصيل علوم نيست بلكه باعمال طريقهء تصوف تصفيهء باطن شود و چون تصفيه حاصل شد دل مانند آئينه گردد پس در وى منتقش گردد حقايق اشياء و اما اتم است از آنجهت كه قوه عاقله ناقص است از ادراك و عقول هم مختلفند پس درك حقيقت كما هى نتواند كند اما دل كه آئينه گرديد ادراك تام حاصل كند ، پس متصوفهء پيش از اسلام دو چيز بيشتر نمىگفتند طريقت كه عبارت از سيره و روش تصوف است از رياضات و اعمال ، و حقيقت كه آن وصول بمعرفت حقايق اشياء است .
متصوفهء بعد از اسلام هم همين را ميگويند نهايت آنكه چون در ميان مسلمين واقع شده و مغلوب آنان هستند و در ظاهر دعوى اسلام ميكنند ناچار شدند از اضافهء شريعت نيز پس گفتند ، شريعت ، طريقت ، حقيقت ليكن اضافه شريعت به زبان محض است از جهت اسكات مسلمين و ترس تكفير علما و الا يگانه چيزى را مدخليت در وصول حقايق ميدهند