ضعف مطلب نيست ؛ زيرا مرحوم آخوند در دوره اخير درس و بحث خود هم به اين پاسخ جازم بودند و ما هم در محضر درس ايشان بوديم و تشكيك نكردند پس امر به دقت است .
البته در اينجا حاشيهاى از خود مرحوم آخوند نقل شده كه طالبين به آن مراجعه كنند .
د ) ادله حجيّت خبر واحد از عقل
دليل چهارم از ادلّه حجيّت خبر واحد عبارت است از دليل عقلى : اين دليل نيز به چندين بيان تقرير شده كه مرحوم آخوند سه بيان را ذكر مىكنند :
بيان اول : اين بيان از مرحوم شيخ اعظم در رسائل است « 1 » و مرحوم آخوند با سليقه خودشان در آن دخالت كرده و بهگونهاى بيان مىكنند كه برخى از اشكالهاى مطروحه در رسائل خود به خود دفع شود . ما يك علم اجمالى كبير داريم و آن اينكه پس از قبول اين مطلب كه در زمان انسداد باب علم به سر مىبريم و نسبت به غير ضروريات دين و مذهب يقين نداريم و تنها مىتوانيم ظنّ پيدا كنيم ، به حكم عقل « اذا تعذّر العلم قام الظن مقامه » و اماراتى كه مفيد ظن به حكم شرعى باشند ، فراوانند از قبيل خبر واحد ، ظواهر ، اجماع منقول ، شهرت ، فتوايى و . . . اجمالا مىدانيم كه احكام الهى در ميان اين امارات است و بايد بگرديم و به طرف مظنون عمل كنيم . اين را علم اجمالى كبير گويند كه دايرهاش تمام امارات ظنيه را شامل مىشود . يك علم اجمالى صغير داريم كه مخصوص روايات است و اجمالا مىدانيم كه نوع روايات كتب حديث از معصوم صادر شده ( و دليل اين علم تراكم ظنون است از قبيل دقت ارباب اين كتب ، احتياط و تقواى آنها در جدا كردن حديث جعلى از صحيح و سره از ناسره و . . . ) و باز علم اجمالى داريم كه معظم فقه و احكام شرعيه در لابهلاى همين روايات است و مواردى كه شك كنيم و حكمش را از روايات نفهميم ، خيلى كم است .
آنگاه همانطور كه علم تفصيلى اگر بود ، موجب مىشد كه علم اجمالى كبير منحل شود ، به يك علم تفصيلى نسبت به فلان مقدار از احكام و يك شك بدوى نسبت به ما زاد
هامش
( 1 ) - فرائد الاصول ، ص 103 - 102 .