صورت دوّم : قصد هريك از متعاطيين ، تمليك در مقابل تمليك باشد ، يعنى زيد كتابش را به بكر تمليك مىكند تا در مقابل ، بكر هم عبايش را به زيد تمليك نمايد . تفاوت اين صورت با صورت اوّل در اينست كه : در صورت اوّل مقابله و مبادله ميان دو ملك و دو مال بود يعنى عبا با كتاب مبادله مىشد ، ولى در اين صورت مقابله و معاوضه ميان دو تمليك يا دو فعل است [ و اگر بخواهند با صيغه و قول اين دو صورت را بيان كنند در صورت اوّل مىگويد : بعت يا ملّكت هذا بهذا اى كتابى بعبائك ، كه باء مقابله را بر سر مال درمىآورد يعنى مبادلهء مال با مال است . ولى در صورت دوّم مىگويد : ملّكتك هذا بازاء تمليك كذا اياىّ ، كه باء مقابله را بر سر تمليك درمىآورد يعنى مبادله بالاصالة بين دو فعل است و بالتّبع مالين هم به طرفين منتقل مىشود . ]
و تفاوت ديگر آنست كه : در صورت اوّل از يكطرف كه اعطاء صورت مىگرفت و از طرف ديگر اخذ ، معامله تمام بود . . . ولى در اين صورت معامله متقوّم به عطاء طرفينى است چون تمليك قولى كه ندارند ، فعلى هم بايد با فعل باشد ، پس هركدام بايد به قصد تمليك مالش را به ديگرى بدهد تا مقابلهء تمليك با تمليك محقّق شود .
قوله : فلومات : ثمرهء عملى مقابله بين المالين در صورت اوّل قبلا بيان شد ، و ثمرهء مقابله بين الفعلين آنست كه : اگر از يكطرف عطاء و دفع و در واقع تمليك مقابلى محقّق شد ولى از طرف ديگر هنوز تمليكى و عطائى محقّق نشده بود ، طرف مرد ، بايد بگوئيم : معاطات محقّق نشده و چنين معاملهاى منفسخ مىشود . [ دقيقا مثل آنست كه در بيع بالصيغه ، از طرف بايع ايجاب گفته شد ولى هنوز مشترى قبلت نگفته بود مرد كه معامله باطل مىگردد . ]
قوله : و هذا بعيد :
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 335
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٣٥