( 2 ) ( تنبيه دوّم ) [ معاملهء فعلى كه با فعل و عمل انجام مىپذيرد ]
تنبيه دوّم از تنبهات معاطات ، آنست كه : معاملهء فعلى كه با فعل و عمل انجام مىپذيرد ، از حيث مقام ثبوت ، سه فرض دارد :
1 - هيچيك از طرفين اعطاء و اخذى انجام ندهند ، واضح است كه چنين چيزى معاطات ناميده نمىشود و اصلا معاملهاى انجام نشده است .
2 - هردو طرف بالفعل و فى الحال [ در حال معامله ] تعاطى كرده و اعطاء و اخذى صورت مىپذيرد ، يعنى هماكنون كه معامله انجام مىگيرد ، هر طرفى مالى را مىدهد و در عوض مالى را مىگيرد . قدر متيقن از معاطات همين قسم است ، و معاطات به معناى حقيقى كلمه [ كه مصدر باب مفاعله است و ميان دو كس مىباشد ، و مشتقّ اصولى هم ظهور در فعليت دارد ، تعاطى كردند يعنى بالفعل هركدام دادوستد و بده و بستانى انجام دادند . ] بر آن صادق است .
آنگاه برمبناى مشهور چنين معاطاتى مفيد اباحهء تصرف است . و برمبناى محقق ثانى ره و شيخ اعظم ره و . . . ، مفيد ملك جايز است . ولى در هر حال به نفس تعاطى طرفينى اين ملك يا اباحه حاصل مىشود .
3 - از يكطرف بالفعل و حين المعاوضه اعطائى صورت مىگيرد ولى از طرف ديگر فعلا تنها اخذ ، محقّق مىشود و گرنه اعطائى نيست . [ معاطات يكطرفه ]