زمانى مىآيد ؟ از زمان معاطات حق الخيار هست ، منتها پس از لزوم معاطات ، طرفى كه ذى الخيار است حق دارد اعمال خيار كند . اگر بپرسيد : پس فايدهء وجود خيار از حين معاطات چيست ؟
در جواب مىگوئيم : فائدهاش عبارتست از :
الف : اسقاط : ذى الخيار مىتواند بگويد : اسقطت خيارى .
ب : مصالحه : ذى الخيار با طرف ديگر بر اسقاط آن مصالحه مىكنند ، يعنى طرف مىگويد : صالحتك بعشرة دنانير على اسقاط خيارك . يا طرفين مصالحه مىكنند و . . .
2 - احتمال هم دارد كه مطلقا خيارات را ثابت ندانسته و قائل به تفصيل شويم .
بيان ذلك : خيارات از يك نظر دو دستهاند :
1 - خيارات مختصهء به بيع ، از قبيل : خيار مجلس كه دليل مىگويد : البيّعان بالخيار ما لم يفترقا . . . خيار حيوان كه دليل مىگويد : مشترى الحيوان بالخيار ثلثة ايّام و . . .
2 - خيارات غير مختصّه به بيع ، از قبيل : خيار غبن كه به حكم لا ضرر ثابت است ، خيار عيب هم نسبت به خصوص ردّ ، با دليل لا ضرر ثابت است . [ خيار عيب ، ذى الخيار بين سه امر مخيّر است ، يا امضاء فى الكلّ مجّانا و يا فسخ فى الكل و يا امضاءوارش ، نسبت به ارش گرفتن باز دليل تعبدّى داريم كه مخصوص بيع است ، ولى نسبت به جواز ردّ جنس معيوب ، دليل آن لا ضرر است و اطلاق دارد و اختصاص به بيع ندارد .
حال خيارات مختصّه در معاطات جارى نيست ، چون ادلّهء اين خيارات ، مخصوص معاملهاى است كه از غير جهت خيار مذكور ، لازم باشد و بناى اوّلى آن بر لزوم باشد . و معاطات از غير جهت مذكور هم لازم نيست ، بلكه جايز و
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 316
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣١٦