6 - اصلا معاطات از هر جهت بيع فاسد است ، يعنى نه تنها مفيد ملكيّت لازمه يا جايزه نيست ، بلكه اصلا مفيد اباحهء تصرف هم نيست ، آن هم نه تنها تصرّفات متوقّف بر ملك ، بلكه مطلق تصرّفات ، جايز نيست . اين قول به علّامه ره در نهاية نسبت داده شد « 1 » و لكن در ساير كتابهايش از اين نظريّه عدول كرده است .
[ علّامه در تحرير ]
قوله : و المشهور : اقوال در معاطات و نقش و تأثير آن در لزوم يا ملكيت يا اباحه بيان شد ، حال مىفرمايد : به عقيدهء مشهور اماميه معاطات تنها مفيد اباحهء تصرف است و موجب ملك نيست ، بلكه مىتوان ادّعا كرد تا زمان محقّق ثانى احدى از فقهاء به صراحت فتوى به ملكيت متزلزل نداده .
و اوّلين كسى كه معاطات را مفيد ملك دانست جناب محقق ثانى در جامع المقاصد و حاشيهء ارشاد است . و بلكه سعى كرد كلام مشهور را هم توجيه كرده و آنها را طرفدار ملك متزلزل جلوه دهد ، ولى ما زيربار نرفتيم : پس قبل از محقق ثانى كسى قائل به ملك نبوده و از هيچ عبارتى اين معنى به وضوح و صراحت يا ظهور مستفاد نيست . آرى علّامه ره در تحرير سخنى دارد كه موهم اين مطلب است ، ايشان فرمودهاند :
اقوى اينست كه : معاطات مفيد لزوم نيست بلكه هريك از متعاطيين حق دارند تا زمانى كه عين مال مأخوذ بالمعاطاة موجود است ، معاوضه را فسخ كنند و تنها با تلف يكى از دو مال است كه معاوضه ، لازم و غير قابل فسخ مىشود . « 2 »
و مرحوم شهيد ثانى در مسالك براساس همين عبارت ، به علّامه ره نسبت داده كه : ايشان طرفدار ملكيّت جايزه است . « 3 »
هامش
( 1 ) نهاية الاحكام ، ج 2 ، ص 449 .
( 2 ) تحرير الاحكام ، ج 1 ، ص 164 .
( 3 ) مسالك الافهام ، ج 1 ، ص 169 .