المهنائيه ، علّامه حلّى ( تعليق محمد تقى موسوى ) ؛ الميزان فى تفسير القرآن ، علّامه طباطبائى ؛ تفسير نمونه ، جمعى از نويسندگان زير نظر آية اللّه مكارم ؛ كنز الدقائق ، محمد رضا القمى المشهدى ؛ مفاتيح الغيب ، فخر رازى ؛ تفسير القرآن العظيم ، ابن كثير ؛ الجامع لاحكام القرآن ، قرطبى ؛ الكشاف ، زمخشرى ؛ الدر المنثور ، سيوطى ؛ روح المعانى ، آلوسى .
درك نكات كليدى
1 . آيا مىتوان به طور قطع يا حد اقل با اطمينان ادعا كرد طلب مغفرت حضرت ابراهيم عليه السّلام براى پدرشان كه فرمود :
رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ . . .
« 1 » در اواخر عمر و پس از اعلان كنارگيرى حضرت ابراهيم از آزر و قوم اوست آنجا كه مىفرمايد :
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ
« 2 » و نيز پس از آن است كه از آزر اعلان بيزارى كرد و فرمود :
. . . فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ
« 3 » اين نكته چنان كه خواهيد ديد محور اصلى بحث در آيه مذكور است .
2 . اگر اثبات شود پدر ابراهيم مشرك نبوده و انسان موحد است آيا اين را بايد از اختصاصات حضرت ابراهيم به حساب آورد يا آنكه شامل پدران همه انبيا خواهد شد ؟ به عبارت ديگر ، آيا مىتوان از آياتى كه با آنها موحد بودن پدر ابراهيم اثبات مىشود ، الغاى خصوصيت كرد و آن را به ساير انبيا تعميم داد ؟ به ويژه آنكه شاهدى براى اين تعميم در قرآن هست از جمله در دعاى حضرت نوح عليه السّلام كه مىفرمايد :
رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ . . .
« 4 » ظاهر دعاى حضرت نوح نشان مىدهد پدر ايشان موحد بوده است .
شناخت نقاط اشتراك و افتراق فريقين در تفسير آيه
اكثر قريب به اتفاق مفسران و متكلمان شيعى جز اندكى از آنان « 5 » آزر را پدر واقعى ابراهيم ندانسته و پدر ابراهيم را مانند پدر ساير انبيا موحّد مىدانند . برخى از مفسران
هامش
( 1 ) . ابراهيم ، 41
( 2 ) . مريم ، 49
( 3 ) . توبه ، 114
( 4 ) . نوح ، 28
( 5 ) . محمد جواد مغنيه ، الكاشف ، ج 2 ، ص 212