گردانيده ؛ اگر آفتاب و ماه نباشند ، شب و روز ماه هاى قمرى و شمسى و سال و امثال آن چطور متعيّن مى گردد ؟ غير از زندگى دنيوى و كاروبار معاش ، در چندين احكام شرعيّه نيز تعيّن اوقات ضرور است .
ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ
نيافريده است خدا اين را مگر به راستى ؛
تفسير : اين سلسلهء كليّات ، يك امر تصادفى و اتّفاقى نيست ؛ بلكه حضرت آفريدگار آن را با نظام و تدبير عظيم الشان شديد آورده ، و اين نظام داراى هزاران فوائد و حكم است .
يُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
( 5 )
بيان مىكند نشانه ها را براى گروهى كه مى دانند .
تفسير : دانايان از مشاهدهء اين نظام به سراغ « 1 » هستى خداوند قادر و حكيم مى افتند ، و از انتظام مادّيّات ، مراتب روحانيّات را هم اندازه مى كنند ؛ و مى دانند خداى بزرگ در عالم روحانى چه آفتاب و ماهى پيدا كرده « 2 » كه عبارت از انبياء و مرسلين اند .
إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ
( 6 )
هر آئينه در آمدورفت شب و روز ؛ و در آنچه آفريده است خدا در آسمانها و زمين ؛ نشانه هاست گروهى را كه پرهيزگارى مى كنند .
تفسير : شكّى نيست كه در هرچيز كوچك و بزرگ دلايل هستى و وحدانيّت خدا ( ج ) موجود است .
هامش
( 1 ) . به ياد
( 2 ) . پديد آورده