فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ
( 12 )
پس كسى كه كافر شد بعد از اين از شما ، پس بىشك گم كرد راه راست را .
تفسير : كسى كه بعد از چنين عهد و پيمان روشن بندهء وفادار خدا ( ج ) ثابت نشود ، بلكه كمر به غدر و خيانت بندد ؛ بدانيد كه راه فلاح و رستگارى را گم كرده ، و معلوم نيست در كدام گودال هلاك مىافتد . عهدهايى كه از بنى اسرائيل گرفته شده بود در اينجا ذكر مىشود ، و آن اين است : نماز ؛ زكات ؛ ايمان آوردن به پيغمبران ؛ امداد مالى و جانى به آنها . اوّل ، عبادت بدنى است ؛ و دوّم ، عبادت مالى ؛ و سوّم ، عبادت قلبى و زبانى ؛ و چارم ، در حقيقت تكميل اخلاقى عبادت سوم است . گويا در ذكر اين چيزها اشاره فرموده كه از جان و مال و قلب و قالب و هر چيز به خدا اظهار اطاعت و وفا نمائيد ؛ ليكن بنى اسرائيل يكيك آن را خلاف و به هيچ قول و اقرار خود پايدار نماندند ، و نتائج عهدشكنىهايشان در آيت آينده بيان مىشود .
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ
پس به شكستن ايشان عهد خود را ، لعنت كرديم برايشان ؛
تفسير : « لعن » به معنى « طرد » و « ابعاد » است ؛ يعنى : ما آن طائفه را در اثر عهدشكنى و غداريشان از رحمت خود دور ، و دلهايشان را سخت گردانيديم ؛ و لفظ
« فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ »
ظاهر مىكند كه عهدشكنى و غدّارى سبب ملعونيّت و قساوت قلبى آنها شده و اين فعل از خودشان است ؛ از آنجا كه مرتّب كردن مسبّب بر اسباب فقط كار خداست ،
« وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً »
به آن طرف اشاره شده است .