مادّى و معنوى گرديده بود ؛ آداب و احترام شعائر اللّه در دلها راسخ شده بود ؛ شيرازهء ظنون و اوهام و عقيدهء انصاب و ازلام از هم گسيخته ، و شيطان براى هميشه از پرستش خود در جزيرة العرب بكلّى مأيوس گرديده بود . در خلال اين احوال ارشاد شد :
« الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ »
يعنى : كفّار امروز ازين امر مأيوس گرديدهاند كه شما را از دين قيّم شما باز داشته بار ديگر متوجه انصاب و ازلام و ديگر خرافات گردانند ، و يا خيال مغلوب نمودن دين اسلام را به دماغ خود بپرورانند ، و يا در احكام دينيّه تحريف و تبديلى توانند .
امروز ، چنان دين كامل و مكمّل به شما ارزانى داشتيم كه در آينده محتاج ترميم و اصلاح نيست .
انعام خداوندى بر شما به اتمام رسانيده شد ؛ بعد ازين هيچ انديشه از جانب شما نيست كه آن را از دست دهيد ؛ و اين دين را خدا بهطور ابدى براى شما پسنديد ، و احتمال منسوخ شدن ندارد ؛ بنابرين ، وجهى نمانده كه از كفّار بترسيد . آنها ضرر و زيانى به شما رسانيده نمىتوانند « 1 » ترس از عدم رضايت آن منعم حقيقى عظيم الشان لازم است ، كه نجاح و فلاح ، سود و زيان شما ، همه در اقتدار اوست . گويا به ذريعهء
« فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ »
بندگان را ملتفت فرمود كه تا زمانى كه در مسلمانان خشيت و تقوى موجود باشد به آنها « 2 » هيچگونه انديشهاى از كفار نيست .
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
امروز كامل كردم براى شما دين شما را ؛
تفسير : در اخبار و قصص آن صدق كامل ، و در بيان آن كمال تأثير ، و در احكام و قوانين آن وسط و اعتدال موجود است ؛ و حقائقى كه در كتب سابقه و اديان سماويه محدود و ناتمام بود ، درين دين قيّم تعميم و تكميل گرديد . احكامى كه قرآن حكيم و سنن رسول كريم بهطور تنصيص يا تعليل در خصوص حلّ و حرمت بيان كرده ، اظهار و ايضاح آن هميشه جارى ، و كسى را مجال اضافه و ترميم در آن نيست .
وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
و تمام كردم بر شما احسان خود را ؛
هامش
( 1 ) . نمىتوانند برسانند ؛
( 2 ) . براى آنها