آيات مختلف اين سوره دربارهء قبايل مختلف نازل شده در بخش نخست غالبا ذكر مشركينى آمده است كه با آنان پيمان غيرميعادى بسته شده بود به آنها آگهى داده شد كه نمىخواهيم معاهده را در آينده دوام بدهيم ؛ چار ماه مهلتى است كه به شما داده مىشود تا در اين مدّت در اخوّت الامى داخل شويد و در غير آن « 1 » ، دار و ديار خويش را بدرود « 2 » گفته مركز ايمان و توحيد ( مكّهء معظّمه ) را ترك نمائيد يا آنكه آمادهء پيكار باشيد امّا ، نيك بدانيد كه آنچه خدا ( ج ) خواهد نتوان آن را مانع شد ؛ اگر ايمان نياوريد او تعالى شما را در دنيا و آخرت رسوا مىكند و شما را توان آن نيست كه او تعالى را به تدابير بىاساس و حيل عاجز سازيد ؛ شايد به قبايلى كه با ايشان پيمانى در ميان نبود نيز چهار ماه مهلت داده شده باشد .
اين ابلاغ و نيز اعلان عامّ آيات مابعد آن را حضرت على - رضى اللّه عنه - در سال 9 هجرى ، در وقت حجّ به تمام قبايل عرب ايراد فرمود .
وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ
و اعلام است از اللّه و رسولش بسوى مردم به روز حجّ اكبر .
تفسير : حجّ از اينرو موصوف به صفت « اكبر » شد كه « عمره » حجّ اصغر است و از « يوم الحج الاكبر » مراد روز دهم عيد الاضحى و يا روز نهم « عرفه » مىباشد .
أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ
( به اينكه ) به تحقيق اللّه بيزارست از مشركان و رسولش ( بيزار است ) پس اگر توبه نمائيد از كفر بالضرور آن توبه خير است برايتان و اگر اعراض كرديد از اسلام پس بدانيد به تحقيق شما نيستيد عاجزكنندگان اللّه ؛ و مژده ده آن كسانى را كه
هامش
( 1 ) . در غير آن صورت ،
( 2 ) . بدرود