تفسير : معنى توكّل نمودن به خدا ( ج ) اين نيست كه اسباب ضرورى و مشروع ترك شود ، بلكه بر مسلمانان فرض است كه حتّى الوسع وسايل جهاد را فراهم نمايند . در عهد فرخندهء نبوى ( ص ) مشق اسپ سوارى « 1 » ، شمشير زدن ، تير انداختن ، داخل اسباب جهاد بود ؛ امروز ، ساختن و استعمال نمودن توپ ، تفنگ ، طيّاره ، كشتىهاى تحت البحرى ، تانك ، آموختن فنون جنگ ، ورزش و ساير تمرينات بدنى ، همه وسايل جهاد است . همچنين ، اسلحه و آلات حربى كه براى آينده آماده مىشود ، انشاء اللّه تعالى ؛ همه در اين آيت داخل مىباشد . راجع به اسپ ، حضرت پيغمبر گفته است : « الخيل معقود فى نواصيها الخير الى يوم القيامة » يعنى ، خداوند ( ج ) خير را تا قيامت در پيشانى اسپ گذاشته ؛ و در ديگر احاديث است : هركه اسپ را به نيّت جهاد تربيّت كند ؛ در خوردن و نوشيدن ، بل « 2 » در هر قدمى كه مىگذارد ، اجر مىيابد ؛ و روز قيامت خوراك و ديگر چيزهاى آن در ميزان حسناتش وزن مىشود .
تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ
كه مىترسانيد به آن دشمن خدا و دشمن خويش را ، و قوم ديگر نيز بجز ايشان ؛ نمىدانيد ايشان را ، خدا مىداند ايشان را ؛
تفسير : اين تجهيزات همه يك سبب ظاهرى است كه رعب و سطوت مسلمانان نمايش داده شود ؛ سبب اصلى فيروزى مدد پروردگار است كه پيشتر بيان شده . كسانى را كه شما بهطور معيّن نمىشناسيد ، منافقاناند كه در پردهء مسلمانى مستورند ؛ يا يهود بنى قريظه و روم و فارس و ديگر تمام آن اقوامى كه در آينده با آنها داخل پيكار مىشويد .
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ
و آنچه خرج كنيد از هرچه باشد در راه خدا ؛ تمام داده شود به شما ،
هامش
( 1 ) . اسب سوارى ، سواركارى ،
( 2 ) . بلكه